૨૦૨૫-૨૬ના શૈક્ષણિક વર્ષ માટેના UDISE+ રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતમાં પ્રાથમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સ્તરે વિદ્યાર્થીઓના ડ્રોપઆઉટ રેટમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. જોકે, મિડલ સ્કૂલમાં નજીવો વધારો થયો છે, પરંતુ શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતા અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં થયેલા સુધારા, જેમાં કમ્પ્યુટર અને ઇન્ટરનેટની પહોંચનો સમાવેશ થાય છે, તે એકંદરે વિદ્યાર્થીઓની જાળવણીને ટેકો આપે છે.
UDISE+ રિપોર્ટ ૨૦૨૫-૨૬: શિક્ષણ ક્ષેત્રનો મિશ્ર પણ સકારાત્મક ચિતાર
ભારતના શિક્ષણ ક્ષેત્ર માટે ૨૦૨૫-૨૬ના UDISE+ (Unified District Information System for Education Plus) રિપોર્ટમાં ઘણા હકારાત્મક સંકેતો મળ્યા છે. રાષ્ટ્રીય સ્તરે વિદ્યાર્થીઓની જાળવણીમાં સુધારો થયો છે, જે રોગચાળા બાદના શૈક્ષણિક વિક્ષેપોમાંથી બહાર આવવાનો સંકેત આપે છે. પ્રાથમિક અને ઉચ્ચતર માધ્યમિક સ્તરે ડ્રોપઆઉટ દરમાં ઘટાડો સૂચવે છે કે બાળકો શાળાકીય અભ્યાસ પૂર્ણ કરવામાં વધુ સફળ થઈ રહ્યા છે.
વિવિધ વર્ગોમાં ડ્રોપઆઉટ અને જાળવણીના આંકડા
૨૦૨૫-૨૬ના અહેવાલ મુજબ, ધોરણ III થી V માં ડ્રોપઆઉટ રેટ પાછલા વર્ષના ૨.૩% થી ઘટીને ૧.૮% થયો છે. તે જ રીતે, ધોરણ IX થી XII માં ડ્રોપઆઉટ રેટ ૮.૨% થી ઘટીને ૭.૦% થયો છે. આ આંકડા દર્શાવે છે કે આ મહત્વપૂર્ણ શૈક્ષણિક વર્ષો દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓને શાળામાં જાળવી રાખવાના પ્રયાસો સફળ થઈ રહ્યા છે. જોકે, મિડલ સ્કૂલ (ધોરણ VI થી VIII) માં ડ્રોપઆઉટ રેટ ૩.૫% થી થોડો વધીને ૩.૬% થયો છે. આમ છતાં, આ જ સેગમેન્ટમાં કુલ વિદ્યાર્થી જાળવણી દર ૮૨.૮% થી સુધરીને ૮૩.૭% થયો છે, જે દર્શાવે છે કે એકંદરે વિદ્યાર્થીઓની ભાગીદારી મજબૂત છે.
ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને શિક્ષકોની ઉપલબ્ધતામાં વધારો
આ વલણો પાછળ કેટલાક માળખાકીય સુધારાઓ જવાબદાર જણાય છે. દેશભરમાં શિક્ષકોની કુલ સંખ્યામાં ૨૦૨૨-૨૩ની સરખામણીમાં ૮.૩% નો વધારો થયો છે, જે વિદ્યાર્થી-શિક્ષક ગુણોત્તર સુધારવામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે. વધુમાં, માત્ર એક શિક્ષક ધરાવતી શાળાઓની સંખ્યામાં ૩% નો ઘટાડો થયો છે, જેનાથી વધુ વિશેષકૃત શિક્ષણ શક્ય બન્યું છે.
ટેકનોલોજીના ઉપયોગમાં પણ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ જોવા મળી છે. ૨૦૨૪-૨૫ અને ૨૦૨૫-૨૬ વચ્ચે, કમ્પ્યુટરની સુવિધા ધરાવતી શાળાઓ ૬૪.૭% થી વધીને ૬૯.૯% થઈ છે, જ્યારે ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી ૬૩.૫% થી વધીને ૬૭.૪% થઈ છે. આ ડિજિટલ સાધનો વર્ગખંડના શિક્ષણમાં વધુને વધુ સંકલિત થઈ રહ્યા છે. મૂળભૂત માળખાકીય સુવિધાઓ પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં ૯૫% શાળાઓમાં વીજળી અને ૯૮.૫% શાળાઓમાં છોકરીઓ માટે સમર્પિત શૌચાલયની સુવિધા છે.
ભવિષ્યમાં ધ્યાન આપવાના પાસાં
જ્યારે રાષ્ટ્રીય સરેરાશ હકારાત્મક દિશા સૂચવે છે, ત્યારે નોંધણીના વલણોમાં રહેલી અસમાનતા ચિંતાનો વિષય છે. જોકે પ્રાથમિક અને માધ્યમિક સ્તરે કુલ નોંધણીમાં વધારો થયો છે, ધોરણ III થી VIII માં નોંધણીમાં થયેલો ઘટાડો ધ્યાન માંગે છે. રોકાણકારો અને નીતિ નિર્માતાઓ પર નજર રાખશે કે શાળાઓમાં શૂન્ય નોંધણીના કિસ્સાઓમાં થયેલો ૨૯% નો ઘટાડો ચાલુ રહે છે કે નહીં, કારણ કે આ ગ્રામીણ અને ઓછી સેવા ધરાવતા વિસ્તારોમાં પહોંચ સુધારવાનો મુખ્ય સૂચક છે. શિક્ષણ અને શૈક્ષણિક ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના હિતધારકો માટે વિદ્યાર્થીઓના પરિણામો અને કાર્યબળની તૈયારી પર આ માળખાકીય રોકાણોની લાંબા ગાળાની અસર મુખ્ય કેન્દ્રબિંદુ રહેશે.