સરકારનો મોટો નિર્ણય: SEZ ને ઘરેલું બજારમાં વેચાણની એક વર્ષની મંજૂરી
ભારત સરકાર દ્વારા FY27 ના બજેટમાં એક મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરવામાં આવી છે. 1 એપ્રિલ, 2026 થી શરૂ કરીને આગામી એક વર્ષ સુધી, એટલે કે 31 માર્ચ, 2027 સુધી, સ્પેશિયલ ઇકોનોમિક ઝોન (SEZ) માં સ્થિત પાત્ર મેન્યુફેક્ચરિંગ યુનિટ્સ પોતાના ઉત્પાદનોને ઓછા ડ્યુટી દરે ભારતના ઘરેલું બજારમાં વેચી શકશે. આ નીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક વેપારમાં ચાલી રહેલી સમસ્યાઓ, જેમ કે ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને સંરક્ષણવાદી નીતિઓને કારણે ઉપયોગમાં ન લેવાયેલી ફેક્ટરીઓની ક્ષમતાનો મહત્તમ ઉપયોગ કરવાનો છે. આ પગલાં દ્વારા, સરકાર SEZ માંથી થતી આયાતને પ્રોત્સાહન આપવા માંગે છે, જેથી રોજગારીનું સર્જન થઈ શકે.
ડ્યુટી કપાત અને તેની અસર
નવી નીતિ હેઠળ, SEZ માં બનેલા માલ પર લાગુ પડતા ડ્યુટી દરોમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. આ દરો સામાન્ય રીતે 6.5% થી 12.5% ની વચ્ચે રહેશે. ઉદાહરણ તરીકે, જે વસ્તુઓ પર અગાઉ 7.5% નો ટેક્સ લાગતો હતો, તેના પર હવે માત્ર 6.5% ટેક્સ લાગશે. તેવી જ રીતે, 20% ટેક્સવાળી વસ્તુઓ પર હવે 12.5% ટેક્સ લાગુ પડશે. આ ઘટાડાનો હેતુ SEZ માં ઉત્પાદિત વસ્તુઓને સ્થાનિક બજારમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક બનાવવાનો છે.
સ્પર્ધાત્મકતા સામે પ્રશ્નો અને FTAs નો પ્રભાવ
જોકે, આ રાહત ઘણી શરતો અને પ્રશ્નો સાથે આવે છે. ગ્લોબલ ટ્રેડ રિસર્ચ ઇનિશિયેટિવ (GTRI) જેવા ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો સૂચવે છે કે આ ડ્યુટી કપાત ખૂબ જ નજીવી છે, ઘણીવાર માત્ર એક ટકા જેટલી. સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે ઇન્ટિગ્રેટેડ ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (IGST) માં કોઈ ઘટાડો કરવામાં આવ્યો નથી. આ ઉપરાંત, ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (FTA) ધરાવતા દેશો પાસેથી ભારતમાં ખૂબ ઓછા અથવા શૂન્ય ડ્યુટી પર આવતા માલ સાથે SEZ યુનિટ્સ માટે સ્પર્ધા કરવી અત્યંત મુશ્કેલ બની રહેશે. SEZ કંપનીઓએ સામાન્ય રીતે ઘરેલું બજારમાં વેચાણ પર સંપૂર્ણ આયાત ડ્યુટી ચૂકવવી પડે છે, જે FTA હેઠળના દરો કરતાં ઘણી વધારે હોઈ શકે છે.
કડક નિયમો અને મર્યાદાઓ
સરકારે SEZ ને નિકાસ પર કેન્દ્રિત રાખવા અને સ્થાનિક ઉદ્યોગોનું રક્ષણ કરવા માટે આ રાહત સાથે કેટલાક કડક નિયમો પણ લાગુ કર્યા છે. જે કંપનીઓને આ લાભ મેળવવો હોય, તેમણે 31 માર્ચ, 2025 સુધીમાં ઉત્પાદન શરૂ કર્યું હોવું જોઈએ અને તેમના ઉત્પાદનોમાં ઓછામાં ઓછું 20% વેલ્યુ એડિશન (Value Addition) દર્શાવવું ફરજિયાત છે. આ ઉપરાંત, ઘરેલું બજારમાં વેચાણની મર્યાદા છેલ્લા ત્રણ વર્ષના યુનિટના સૌથી વધુ વાર્ષિક નિકાસ મૂલ્યના 30% સુધી સીમિત રહેશે. જે સામગ્રીને નિકાસ લાભ મળ્યો હોય, તેનો ઉપયોગ ઘરેલું વેચાણ માટે કરી શકાશે નહીં. કેટલીક ઉદ્યોગ શાખાઓને આ લાભમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી છે.
નીતિની મર્યાદિત અસર?
નિષ્ણાતો માની રહ્યા છે કે આ એક વર્ષીય અસ્થાયી પગલાની એકંદર અસર મર્યાદિત રહેશે. GTRI ના સ્થાપક અજય શ્રીવાસ્તવ કહે છે કે વેલ્યુ એડિશન અને વેચાણની મર્યાદા જેવા નિયમો કંપનીઓની લવચીકતાને ઘટાડશે. કૃષ્ણ અરોરા (ગ્રાન્ટ થોર્નટન LLP) ના મતે, જ્યારે આ પગલું સરકારની અનુકૂલનક્ષમતા દર્શાવે છે, ત્યારે નજીવી ડ્યુટી કપાત અને કડક શરતો તેના વ્યાપક ઉપયોગને અવરોધશે. આ નીતિ માત્ર એક વર્ષ માટે હોવાથી, કંપનીઓ માટે લાંબા ગાળાનું આયોજન કરવું મુશ્કેલ બનશે.
SEZ નિકાસ પર વૈશ્વિક પડકારો
SEZ નિકાસ હંમેશા ભારતના વેપારમાં મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપતી રહી છે. fiscal year 2025-26 માં ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં SEZ નિકાસ ₹11.70 લાખ કરોડ થી વધુ નોંધાઈ છે. જોકે, વર્તમાન વૈશ્વિક આર્થિક પરિસ્થિતિઓ, જેમ કે અન્ય દેશોમાંથી નબળી માંગ, વધતી જતી સંરક્ષણવાદી નીતિઓ અને ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા, SEZ ના પ્રદર્શન પર દબાણ લાવી રહી છે. આ અસ્થાયી નીતિ SEZ ને થોડી રાહત આપી શકે છે, પરંતુ તેની વાસ્તવિક સફળતા તેના પર નિર્ભર રહેશે કે તે સ્થાનિક ઉદ્યોગોને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના SEZ ને કેટલી હદે મદદ કરે છે.