Whalesbook
Russian First Deputy PM Denis Manturov ની તાજેતરની ભારત મુલાકાત દ્વિપક્ષીય આર્થિક સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવવાના પ્રયાસોમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું હતું. બંને દેશો આર્થિક સહકાર કાર્યક્રમ (Economic Cooperation Program) દ્વારા 2030 સુધીમાં વેપાર $100 બિલિયન સુધી પહોંચાડવાના મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહ્યા છે.
દ્વિપક્ષીય વેપારમાં વૃદ્ધિના પ્રયાસો
Manturov ની મુલાકાત દ્વિપક્ષીય આર્થિક સંબંધોને વિસ્તૃત કરવાના દ્રઢ પ્રયાસો દર્શાવે છે. વર્તમાન વેપાર આંકડા દર્શાવે છે કે નાણાકીય વર્ષ 2024-25માં દ્વિપક્ષીય વેપાર આશરે $68.7 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો હતો. જોકે, આમાં રશિયાની નિકાસ $63.8 બિલિયન થી વધુ રહી છે, જ્યારે ભારતીય નિકાસ $5 બિલિયન થી ઓછી રહી છે. આ મોટો અસંતુલન મુખ્યત્વે ભારતીય દ્વારા ડિસ્કાઉન્ટેડ રશિયન ક્રૂડ ઓઇલની વધતી આયાતને કારણે છે. યુક્રેન સંઘર્ષ પહેલા, રશિયન તેલ ભારતીય આયાતનો લગભગ 2.5% હતો, જે FY2024-25 સુધીમાં વધીને આશરે 35.8% થયો છે. પશ્ચિમ એશિયામાં વિક્ષેપો અને ઘરેલું ફુગાવાને નિયંત્રિત કરવાની રણનીતિના પ્રતિભાવ રૂપે આ વૃદ્ધિ જોવા મળી છે.
Sanctions અને Payment Challenges
રશિયા સાથે ભારતનો વધતો આર્થિક સંબંધ તેને ભૌગોલિક-રાજકીય રીતે પડકારજનક સ્થિતિમાં મૂકે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ અને યુરોપિયન યુનિયને રશિયા સાથે ભારતના ઊર્જા વેપાર પર દેખરેખ વધારી દીધી છે. યુ.એસ. એ રશિયન ઊર્જા આયાત સંબંધિત વધારાના ટેરિફ લાદ્યા છે. EU sanctions ત્રીજા દેશો દ્વારા રશિયન ક્રૂડમાંથી રિફાઇન કરાયેલા પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોને પણ અસર કરે છે, જે ભારતીય રિફાઇનર્સને પરોક્ષ રીતે અસર કરે છે. ચુકવણીની મુશ્કેલીઓને દૂર કરવા અને ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે, બંને દેશો તેમની રાષ્ટ્રીય કરન્સીના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપી રહ્યા છે. અહેવાલો સૂચવે છે કે લગભગ 96% વેપાર હવે રૂપિયા અને રુબેલમાં થઈ રહ્યો છે. જોકે, મોટા વેપાર અસંતુલનને જોતાં, આ નોન-ડોલર ચુકવણી પદ્ધતિઓની લાંબા ગાળાની સ્થિરતા દબાણ હેઠળ છે.
Indiaનો વધતો Trade Deficit
હેડલાઇન વેપાર વૃદ્ધિ છતાં, ભારત-રશિયા આર્થિક ભાગીદારી ભારતના નોંધપાત્ર વેપાર ખાધ (Trade Deficit) દ્વારા ચિહ્નિત થયેલ છે. રશિયાને ભારતીય નિકાસમાં ઘટાડો થયો છે, જે જૂન 2025માં અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં 33% થી વધુ ઘટ્યો છે. ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવી મુખ્ય ભારતીય નિકાસ સ્થિર હોવા છતાં, ઊર્જા આયાતની કિંમત સરભર કરી શકતી નથી. રશિયા ભારતના બીજા સૌથી મોટા સપ્લાયર તરીકે સ્થાન ધરાવે છે, પરંતુ યુ.એસ. અને ચીન સાથેના તેના વેપારથી વિપરીત, તે ભારતની કુલ નિકાસના માત્ર 1.1% જેટલો જ હિસ્સો ધરાવે છે. જો તેલની આયાતને દૂર કરવામાં આવે, તો એકંદર ભારત-રશિયા વેપાર વોલ્યુમ ઘણું ઓછું હશે, જે દર્શાવે છે કે વર્તમાન વૃદ્ધિ મોટાભાગે ટ્રાન્ઝેક્શનલ છે.
Energy સિવાયના ક્ષેત્રોમાં સહકાર વિસ્તારવો
બંને દેશો ઊર્જા અને સંરક્ષણ સિવાયના સહયોગને વૈવિધ્યીકરણ કરવા પ્રતિબદ્ધ છે. તેઓ ઔદ્યોગિક ટેકનોલોજી, ડિજિટલ ફાઇનાન્સ, આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ, સાયબર સુરક્ષા અને અદ્યતન ઉત્પાદન જેવા ક્ષેત્રોની શોધ કરી રહ્યા છે. નોન-ટેરિફ વેપાર અવરોધોને દૂર કરવા અને ભારત અને યુરેશિયન ઇકોનોમિક યુનિયન (EAEU) વચ્ચે સંભવિત ફ્રી ટ્રેડ એરિયા (FTA) ની શોધખોળ કરવાના પ્રયાસો ચાલી રહ્યા છે. ભારત ઊર્જા આયાતના સ્ત્રોતોને 27 થી 41 દેશોમાં વૈવિધ્યીકરણ કરી રહ્યું છે, અને નોર્થ-સાઉથ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાન્સપોર્ટ કોરિડોર જેવા વૈકલ્પિક પરિવહન માર્ગો શોધી રહ્યું છે.
Outlook અને Indiaનું Balancing Act
વૈશ્વિક અસ્થિરતા વચ્ચે ઊર્જા પુરવઠો સુરક્ષિત કરવાની અને આર્થિક સ્થિરતા જાળવવાની ભારતની મુખ્ય જરૂરિયાત રશિયા સાથેના તેના જોડાણને ચલાવે છે. જોકે, $100 બિલિયન વેપાર લક્ષ્યાંક હાંસલ કરવા માટે નોંધપાત્ર વેપાર અસંતુલનને હલ કરવું, ભારતીય નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવું અને આંતરરાષ્ટ્રીય sanctions નું સંચાલન કરવું પડશે. ભારતનો બહુધ્રુવીય વિશ્વ માટેનો ધ્યેય સ્પષ્ટ છે, પરંતુ તેની સામે રશિયા સાથેના સંબંધોને પશ્ચિમી દેશો સાથેના વધતા સંબંધો સામે સંતુલિત કરવાનો પડકાર છે. આ Balancing Act તેની ભાવિ વિદેશ નીતિ અને આર્થિક માર્ગને આકાર આપશે.