ભારત-યુએસ ટ્રેડ ટોક મોકૂફ, ચીનના FDI પરના નિયમોમાં રાહત?

યુએસ ટેરિફના કારણે વેપાર મંત્રણા સ્થગિત

અમેરિકા સાથે ભારતની નિર્ધારિત વેપાર મંત્રણા, જે એક કામચલાઉ સમજૂતી (interim pact) ને અંતિમ ઓપ આપવા માટે યોજાવાની હતી, તે હવે મુલતવી રાખવામાં આવી છે. આ સ્થગિતતાનું મુખ્ય કારણ યુ.એસ. સુપ્રીમ કોર્ટનો એક ચુકાદો છે, જેના લીધે અગાઉની ટેરિફ સિસ્ટમ (tariff system) રદબાતલ ઠરી છે. આના પગલે, યુએસ પ્રમુખે તાત્કાલિક ધોરણે તમામ વેપાર ભાગીદારો પર 15% નો એકસમાન ટેરિફ લાગુ કર્યો છે, જે અગાઉની જટિલ ટેરિફ વ્યવસ્થાઓને બદલી નાખે છે.

અગાઉ, કામચલાઉ કરાર માટે 18% ના પરસ્પર ટેરિફ દરની દરખાસ્ત હતી, જે અગાઉના દંડિત ડ્યુટી (punitive duties) કરતા ઘટાડો હતો. પરંતુ, નવા 15% ના એકતરફી ટેરિફ, ભલે કામચલાઉ હોય, તેણે વાટાઘાટોના માપદંડને નોંધપાત્ર રીતે બદલી નાખ્યા છે.

ભારતનો આ નિર્ણય એક વ્યૂહાત્મક પગલું સૂચવે છે. આનાથી ટેરિફ ફેરફારોની સંપૂર્ણ અસરોનું મૂલ્યાંકન કરવામાં મદદ મળશે, ખાસ કરીને ભારતીય નિકાસકારોની સ્પર્ધાત્મકતા પર શું અસર થશે તે જોવામાં આવશે, જે ચીન અને વિયેતનામ જેવા દેશોની તુલનામાં હોય શકે છે.

વ્હાઇટ હાઉસ (White House) એ શરૂઆતમાં દ્વિપક્ષીય કરારમાં કોઈ ફેરફાર નહીં કરવાનો સંકેત આપ્યો હતો, પરંતુ ભારત પાસે ટેરિફમાં થયેલા ફેરફારોના પ્રતિભાવમાં તેની પ્રતિબદ્ધતાઓમાં ફેરફાર કરવાની ફ્રેમવર્ક એગ્રીમેન્ટ (framework agreement) હેઠળ લવચીકતા જાળવી રાખી છે. આ વિરામ નવી દિલ્હીને ખાતરી કરવામાં મદદ કરશે કે અંતિમ કરાર ખરેખર પરસ્પર લાભદાયી બને, ખાસ કરીને ટેક્સટાઇલ, રત્ન અને ઓટો પાર્ટ્સ જેવા ક્ષેત્રો માટે જે અગાઉ યુએસ ડ્યુટીથી પ્રભાવિત થયા હતા.

Press Note 3: FDI નીતિમાં બદલાવની શક્યતા

ભારત તેની 'Press Note 3' નીતિની સક્રિયપણે સમીક્ષા કરી રહ્યું છે. આ નીતિ એપ્રિલ 2020 માં લાગુ કરવામાં આવી હતી, જેનો હેતુ ખાસ કરીને ચીન જેવા પડોશી દેશો દ્વારા મહામારી દરમિયાન ભારતીય કંપનીઓના તકવાદી ટેકઓવર (opportunistic takeovers) ને રોકવાનો હતો. આ નીતિ હેઠળ, આવા દેશોમાંથી આવતા તમામ FDI માટે સરકારની મંજૂરી ફરજિયાત હતી.

જોકે કોઈ સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ નહોતો, તેમ છતાં મંજૂરી પ્રક્રિયાએ નોંધપાત્ર અનિશ્ચિતતા અને વિલંબ ઊભો કર્યો હતો. તાજેતરના અહેવાલો સૂચવે છે કે એક વધુ વ્યવસ્થિત અભિગમ તરફ સંભવિત ફેરફાર થઈ શકે છે, જેમાં 'ડી મિનિમસ' (de minimis) થ્રેશોલ્ડ (threshold) અથવા ત્રણ-સ્તરીય માળખું (three-tier framework) શામેલ હોઈ શકે છે. આ સમીક્ષાનો ઉદ્દેશ્ય નાના, ઓછી સંવેદનશીલ રોકાણો માટે મંજૂરીઓને સુવ્યવસ્થિત કરવાનો છે, સંભવતઃ ચોક્કસ મૂલ્ય અથવા ટકાવારીથી ઓછી લઘુમતી હિસ્સેદારીઓ (minority stakes) માટે સ્વચાલિત મંજૂરી આપવી.

સોલાર ટેકનોલોજી, બેટરી સ્ટોરેજ અને એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ્સ (APIs) જેવા વ્યૂહાત્મક ક્ષેત્રો (strategic sectors) ને ઝડપી મંજૂરી મળી શકે છે, જે ભારતનાં ટેકનોલોજીકલ વિકાસ અને સપ્લાય ચેઇન (supply chain) સ્થિતિસ્થાપકતાના લક્ષ્યો સાથે સુસંગત છે.

આ ફેરફાર એ સંકેત આપે છે કે રાષ્ટ્રીય હિતોને પૂર્ણ કરતા હોય ત્યાં ચીની કુશળતા અને મૂડીને આકર્ષવાનો ઇરાદો છે, નહિ કે સંપૂર્ણ નીતિમાં પલટો લાવવાનો. 2020 પછી ચીનથી FDI માં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો, પરંતુ 2023 માં તેમાં સુધારાના સંકેતો મળ્યા હતા. સરકારનો તાત્કાલિક પ્રયાસ હાલની મંજૂરી પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવાનો છે.

જોખમી પરિબળો (Risk Factors)

યુ.એસ. ટેરિફ લેન્ડસ્કેપ (tariff landscape) ગતિશીલ રહે છે, જેમાં વેપાર સ્થિરતાને અસર કરી શકે તેવા વધુ ફેરફારો અને કાયદાકીય દેખરેખની સંભાવના છે. યુ.એસ. સાથેના કામચલાઉ વેપાર કરારની રૂપરેખા આ ટેરિફ ફેરફારોને કારણે પુન: વાટાઘાટોનો સામનો કરી રહી છે, જે ભારતીય નિકાસકારો માટે અનિશ્ચિતતા ઊભી કરે છે. વૈશ્વિક સ્તરે, વધતો સંરક્ષણવાદ (protectionism) અને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પ્રવાહો માટે જોખમ ઊભું કરે છે.

ચીની રોકાણો માટે, 'Press Note 3' ની સમીક્ષા થઈ રહી હોવા છતાં, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની ચિંતાઓ યથાવત છે. ભૂતકાળમાં ચીની કંપનીઓ દ્વારા કરચોરી અને ડેટા દુર્વ્યવહારના આરોપો સતર્કતાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે. મંજૂરી પ્રક્રિયા, ભલે સુવ્યવસ્થિત થાય, તેમ છતાં નોંધપાત્ર વ્યૂહાત્મક રોકાણો માટે કડક દેખરેખ જાળવી રાખવાની શક્યતા છે.

ભવિષ્યની રૂપરેખા (Future Outlook)

ભારતની વેપાર વ્યૂહરચના હવે વૈવિધ્યકરણ (diversification) અને નીતિગત અનિશ્ચિતતાઓ સામે વધુ સ્થિતિસ્થાપકતા પ્રાપ્ત કરવા માટે મુક્ત વેપાર કરારો (FTAs) દ્વારા અદ્યતન અર્થતંત્રો સાથે ઊંડાણપૂર્વક એકીકરણ (integration) પર વધુ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે. યુરોપિયન યુનિયન (EU) સાથેના તાજેતરના FTAs અને અન્ય દેશો સાથે ચાલી રહેલી વાટાઘાટો આ બાબતને રેખાંકિત કરે છે.

સરકારનો ઉદ્દેશ્ય બજાર પ્રવેશને સતત બજાર હિસ્સામાં રૂપાંતરિત કરવાનો અને આર્થિક વૃદ્ધિની તકોનો લાભ લેવાનો છે, જેનો લક્ષ્યાંક 2047 સુધીમાં 30 ટ્રિલિયન ડોલરનું અર્થતંત્ર બનાવવાનો છે. 'Press Note 3' ની સમીક્ષા સૂચવે છે કે ભવિષ્યમાં ભારત એવા લક્ષિત વિદેશી રોકાણોને આકર્ષવાનો પ્રયાસ કરશે જે તેના ઔદ્યોગિક અને ટેકનોલોજીકલ વિકાસ લક્ષ્યો સાથે સુસંગત હોય, જેનાથી વ્યૂહાત્મક દેખરેખ જાળવી રાખીને વધુ મૂડી પ્રવાહ (capital inflows) શક્ય બનશે. આખરી ધ્યેય ભારતને વૃદ્ધિ માટે એક સ્થિર, માપનીય (scalable) અને વિશ્વસનીય વૈશ્વિક ભાગીદાર તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે.