ભારતમાં રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&D) પરનો કુલ ખર્ચ નાણાકીય વર્ષ 2023-24માં વધીને **₹2.45 લાખ કરોડ** થયો છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, પ્રથમ વખત ખાનગી ક્ષેત્રનું રોકાણ સરકારી ભંડોળ કરતાં વધી ગયું છે, જે દર્શાવે છે કે કંપનીઓ નવીનતા (innovation) પર વધુ ધ્યાન આપી રહી છે. જોકે, GDPની સરખામણીમાં R&Dનો હિસ્સો હજુ પણ વૈશ્વિક સ્તર કરતાં ઓછો છે.
R&D ખર્ચમાં મોટો ઉછાળો: ખાનગી ક્ષેત્રનું યોગદાન વધ્યું
ભારતે રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ (R&D) ના ક્ષેત્રમાં એક મોટો બદલાવ જોયો છે. નાણાકીય વર્ષ 2023-24માં R&D પરનો કુલ ખર્ચ (GERD) વધીને ₹2.45 લાખ કરોડ થયો છે, જે પાછલા વર્ષના ₹2.13 લાખ કરોડ કરતાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. અંદાજો મુજબ, 2025-26 સુધીમાં આ આંકડો આશરે ₹3.13 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી શકે છે.
આ ખર્ચની રચનામાં પણ મોટો ફેરફાર થયો છે. પ્રથમ વખત, ખાનગી ક્ષેત્ર દ્વારા R&Dમાં કરવામાં આવેલું રોકાણ સરકારી ભંડોળ કરતાં વધી ગયું છે. ખાનગી ક્ષેત્રે ₹1.27 લાખ કરોડનું રોકાણ કર્યું છે, જ્યારે સરકારી ક્ષેત્રનું યોગદાન ₹1.18 લાખ કરોડ રહ્યું છે.
R&D ઇન્ટેન્સિટી અને વૈશ્વિક સરખામણી
જ્યારે આંકડાકીય રીતે સ્પષ્ટપણે વધારો જોવા મળી રહ્યો છે, ત્યારે દેશની GDPની સરખામણીમાં R&D પર થતો ખર્ચ (જેને R&D ઇન્ટેન્સિટી કહેવાય છે) હજુ પણ ચિંતાનો વિષય છે. 2023-24માં આ ગુણોત્તર માત્ર 0.84% રહ્યો, જે પાછલા વર્ષના 0.82% કરતાં નજીવો વધારો છે. આ સ્તર દક્ષિણ કોરિયા, અમેરિકા અને ચીન જેવા મુખ્ય વૈશ્વિક અર્થતંત્રો કરતાં ઘણું ઓછું છે, જ્યાં R&D ઇન્ટેન્સિટી 2.5% થી 4.5% ની રેન્જમાં રહે છે.
રોકાણકારો માટે શું છે અર્થ?
રોકાણકારો માટે, આ ડેટા બે મુખ્ય વલણો દર્શાવે છે: પ્રથમ, ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણમાં વધારો સૂચવે છે કે કંપનીઓ સ્પર્ધામાં ટકી રહેવા માટે નવીનતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી રહી છે, ખાસ કરીને ટેકનોલોજી, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા ક્ષેત્રોમાં. આ બદલાવ દર્શાવે છે કે વ્યવસાયો R&Dને માત્ર ખર્ચ તરીકે નહીં, પરંતુ ભવિષ્યના વિકાસ અને બજાર હિસ્સા માટે એક ડ્રાઇવર તરીકે જોઈ રહ્યા છે.
બીજી તરફ, સરકારી R&D ભંડોળ પરની નિર્ભરતા ઊંચી રહી છે. લગભગ 76% જાહેર ભંડોળ ફક્ત 12 કેન્દ્રીય વૈજ્ઞાનિક એજન્સીઓમાંથી આવે છે. સંરક્ષણ સંશોધન અને વિકાસ સંસ્થા (DRDO), અવકાશ અને પરમાણુ ઉર્જા ક્ષેત્રો આ ભંડોળનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.
પડકારો અને સરકારી પહેલ
ખાનગી ક્ષેત્રની સક્રિય ભાગીદારી હોવા છતાં, દેશ જટિલ નિયમનકારી વાતાવરણ, વહીવટી વિલંબ અને સંશોધન પ્રયાસોના ભૌગોલિક કેન્દ્રીકરણ જેવા અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે. આ ઉપરાંત, કોર્પોરેશનો પર ટૂંકા ગાળાના નાણાકીય દબાણને કારણે લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાણ ધીમું પડી શકે છે. આ ખામીઓને દૂર કરવા અને ટકાઉ, લાંબા ગાળાની નવીનતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે, સરકારે 'અનુસંધાન નેશનલ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન' અને ₹1 લાખ કરોડના 'રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન (RDI) ફંડ' જેવી પહેલ શરૂ કરી છે.
આગળ જતાં, આ ખર્ચની અસરકારકતા નક્કર ઉત્પાદકતા લાભ અને તકનીકી સફળતાઓ પર નિર્ભર રહેશે. સેમિકન્ડક્ટર અથવા એડવાન્સ્ડ મેન્યુફેક્ચરિંગ જેવા R&D-સઘન ક્ષેત્રોમાં રોકાણકારોએ કંપનીઓ તેમના સંશોધન પહેલને વ્યાપારી સફળતામાં કેટલી અસરકારક રીતે રૂપાંતરિત કરી રહી છે તેનું મૂલ્યાંકન કરવું પડશે.