ભારતની ટ્રેડ ડીલ પર ફોકસ, પણ આર્થિક ચિંતાઓ યથાવત
ભારત વૈશ્વિક આર્થિક પડકારો છતાં વેપાર વધારવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે મુખ્ય વેપાર કરારો પર આક્રમક રીતે કામ કરી રહ્યું છે. ભારત-યુકે (UK) ટ્રેડ ડીલ આગામી 30-45 દિવસમાં અમલમાં આવવાની ધારણા છે, જ્યારે ન્યુઝીલેન્ડ (New Zealand) સાથેનો કરાર એપ્રિલના અંત સુધીમાં થઈ જશે. આ ઉપરાંત, યુરોપિયન ફ્રી ટ્રેડ એસોસિએશન (EFTA) બ્લોકે ટ્રેડ એન્ડ ઇકોનોમિક પાર્ટનરશિપ એગ્રીમેન્ટ (TEPA) હેઠળ 15 વર્ષમાં $100 બિલિયન ના ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) નું વચન આપ્યું છે, જે ઓક્ટોબર 2025 થી શરૂ થશે.
Deficitમાં વધારો અને રોકાણ પર શંકા
જોકે, આ પ્રગતિ એવા સમયે થઈ રહી છે જ્યારે ભારત ગંભીર આર્થિક અવરોધોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ફેબ્રુઆરી 2026 માં દેશનો મર્ચેન્ડાઇઝ ટ્રેડ Deficit નોંધપાત્ર રીતે વધીને $27.1 બિલિયન પર પહોંચી ગયો, જે અગાઉના વર્ષના આંકડા કરતાં લગભગ બમણો છે. આ વધારો મજબૂત આયાત વૃદ્ધિને કારણે થયો છે, જ્યારે નિકાસ પ્રદર્શન નબળું રહ્યું છે.
EFTA ડીલ: $100 બિલિયન FDI અને 10 લાખ નોકરીઓ, પણ કેટલી વાસ્તવિક?
ભારત-EFTA TEPA હેઠળ, EFTA રાજ્યોએ 15 વર્ષમાં $100 બિલિયન સુધીના FDI આકર્ષવા અને 10 લાખ સીધી નોકરીઓ ઊભી કરવાનું વચન આપ્યું છે. જોકે, વિશ્લેષણો સૂચવે છે કે આ પ્રતિબદ્ધતા એક લક્ષ્યાંક વધુ છે, નક્કર ખાતરી ઓછી. સ્વિસ અધિકારીઓએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ રોકાણો સંપૂર્ણપણે ખાનગી ક્ષેત્રની પહેલ પર આધાર રાખે છે અને તેમાં કોઈ ઔપચારિક અમલીકરણ પદ્ધતિઓ નથી. ઐતિહાસિક રીતે, EFTA દેશોમાંથી ભારતને FDI ઘણું ઓછું રહ્યું છે; મુખ્ય યોગદાનકર્તા સ્વિટ્ઝર્લૅન્ડ (Switzerland) એ 2000 થી અત્યાર સુધીમાં કુલ $11 બિલિયન કરતાં પણ ઓછું રોકાણ કર્યું છે. નિષ્ણાતો નોકરી સર્જનના લક્ષ્યાંકોની શક્યતા અંગે શંકાસ્પદ છે. સ્વિસ-નિયંત્રિત કંપનીઓ હાલમાં ભારતમાં 100,000 કરતાં ઓછી વ્યક્તિઓને રોજગારી આપે છે, જેના કારણે દસ ગણો વધારો અસંભવ લાગે છે.
UK અને NZ ડીલ: વેપાર અને નિકાસને બૂસ્ટ
ભારત-યુકે ટ્રેડ ડીલ 2030 સુધીમાં દ્વિપક્ષીય વેપારને $120 બિલિયન સુધી વધારવાની ધારણા છે, જેમાં લગભગ 99% ભારતીય નિકાસને ડ્યુટી-ફ્રી એક્સેસ મળશે. ટેક્સટાઇલ, ગાર્મેન્ટ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ગુડ્ઝ જેવા ક્ષેત્રોને ફાયદો થશે, સાથે સાથે ફાર્માસ્યુટિકલ્સ, રત્ન અને ઝવેરાત પણ. તેવી જ રીતે, ભારત-ન્યુઝીલેન્ડ FTA ભારતીય નિકાસ માટે 100% શૂન્ય-ડ્યુટી એક્સેસ પૂરી પાડે છે, જે કૃષિ, પ્રોસેસ્ડ ફૂડ, ટેક્સટાઇલ, ફાર્માસ્યુટિકલ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ગુડ્ઝ જેવા ક્ષેત્રોને ટેકો આપે છે. આ કરારમાં કુશળ કામદારોની ગતિશીલતા માટે પણ માર્ગો શામેલ છે.
પડકારો યથાવત, અમલીકરણ પર પ્રશ્નો
આ કરારો સેવા વેપારને પણ પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે, પરંતુ કેટલાક ક્ષેત્રોમાં બજાર ખોલવાના સ્તર અંગે ચિંતાઓ છે. યુકે ડીલમાં, મુખ્ય નાણાકીય અને કાનૂની સેવાઓમાં મર્યાદિત નવી પહોંચ મળે છે. ફેબ્રુઆરી 2026 ના આંકડાઓએ બતાવ્યું કે $27.1 બિલિયન નું Deficit, અગાઉના વર્ષની સરખામણીમાં નોંધપાત્ર વધારો દર્શાવે છે. આ વધારો સોના, ચાંદી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સની ભારે આયાતને કારણે થયો હતો, જ્યારે એકંદર નિકાસમાં ઘટાડો થયો હતો. પશ્ચિમ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને યુએસ (United States) ની બદલાતી વેપાર નીતિઓ જેવી વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાઓ FTAs ના અનુમાનિત લાભોને નબળા પાડી શકે છે.
વ્યવહારિકતા પર શંકા અને ભવિષ્ય
$100 બિલિયન EFTA FDI પ્લેજ, ભલે હકારાત્મક રીતે રજૂ કરવામાં આવે, તેમાં નક્કર અમલીકરણ પદ્ધતિઓનો અભાવ છે અને તે ખાનગી ક્ષેત્રની પહેલ પર ખૂબ આધાર રાખે છે, જે ડીલના દેખીતા મૂલ્યને ફુલાવી શકે છે. FTAs માટેની ઝડપી ધસારો હજુ સુધી ભારતના સતત વેપાર Deficitને ઉલટાવી શક્યો નથી. જ્યારે ટેક્સટાઇલ, ગાર્મેન્ટ્સ અને એન્જિનિયરિંગ ગુડ્ઝ જેવા ક્ષેત્રોને ફાયદો થવાનો છે, ત્યારે સંભવિત અવરોધોમાં યુકેનો પ્રસ્તાવિત કાર્બન ટેક્સ, જે ભારતીય નિકાસ પર $775 મિલિયન ની અસર કરશે, અને વિવિધ નિયમો શામેલ છે. સેવા વેપાર ખોલવામાં પણ મતભેદ છે. વધુમાં, ડેરી જેવા સંવેદનશીલ ક્ષેત્રો, જે લાખો ખેડૂતો માટે મહત્વપૂર્ણ છે, તેમને વિશેષ સુરક્ષા આપવામાં આવી છે. ભારત દ્વારા FTAs નો ભૂતકાળનો ઉપયોગ પણ ઓછો રહ્યો છે, લગભગ 25%, જે સૂચવે છે કે વ્યવસાયો જટિલ નિયમો અથવા વેપાર અવરોધોને કારણે નવા કરારોનો સંપૂર્ણ લાભ લેવામાં પડકારોનો સામનો કરી શકે છે.
ભારતની વેપાર વ્યૂહરચના લાંબા ગાળાના રોકાણ આકર્ષવા અને સેવા નિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને પસંદગીયુક્ત, સાવચેતીભર્યા કરારો તરફ વળી રહી હોય તેવું લાગે છે. આ કરારોની સફળતા સરકારની વેપાર અવરોધોને દૂર કરવાની, કસ્ટમ્સને સરળ બનાવવાની અને વચનબદ્ધ આર્થિક વિકાસ હાંસલ કરવા માટે સ્થાનિક ઉદ્યોગો દ્વારા વધુ ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવાની ક્ષમતા પર આધાર રાખશે.