બંને દેશો વચ્ચે સત્તાવાર વેપાર પર પ્રતિબંધ હોવા છતાં, નાણાકીય વર્ષ **2026-27** ના પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં પાકિસ્તાનની ભારતમાંથી આયાત **$61.74 મિલિયન** સુધી પહોંચી છે. ફાર્મા અને કેમિકલ જેવી જરૂરી વસ્તુઓ દુબઈ અને સિંગાપોર જેવા હબ મારફતે પાકિસ્તાન પહોંચી રહી છે.
વધતો જતો પરોક્ષ વેપાર
સ્ટેટ બેંક ઓફ પાકિસ્તાનના ડેટા મુજબ, FY27 ના પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં બંને દેશો વચ્ચેનો વેપાર આંકડો $61.74 મિલિયન પર પહોંચ્યો છે. ગયા વર્ષના સમાન ગાળામાં આ આંકડો $36.55 મિલિયન હતો, જે સીધો 69% નો મોટો ઉછાળો દર્શાવે છે. આ ઘટનાક્રમ 2025 ના પહલગામ હુમલા બાદ લદાયેલા સત્તાવાર વેપાર પ્રતિબંધોની વિરુદ્ધ જાય છે.
ત્રીજા દેશોનો રૂટ અને વ્યૂહરચના
ભારતીય નિકાસકારો ફાર્માસ્યુટિકલ કાચો માલ, કેમિકલ્સ, રબર અને પ્લાસ્ટિક જેવી વસ્તુઓ સીધી પાકિસ્તાન મોકલવાને બદલે સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), સિંગાપોર અને શ્રીલંકા જેવા દેશોમાં મોકલે છે. ત્યાં દસ્તાવેજોમાં ફેરફાર કરી અને પ્રોડક્ટને સ્થાનિક તરીકે રી-લેબલ કરીને પાકિસ્તાન મોકલવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા વાઘા-અટારી બોર્ડર બંધ હોવા છતાં વેપાર ચાલુ રાખવા માટે અપનાવવામાં આવી રહી છે.
ભારતીય નિકાસકારો માટે મહત્વ
Global Trade Research Initiative (GTRI) ના અંદાજ મુજબ, આ ગ્રે-માર્કેટનો વાસ્તવિક આંકડો વર્ષે $10 અબજ સુધી હોઈ શકે છે. પાકિસ્તાનની આર્થિક નિર્ભરતા ભારતીય દવાઓ અને ઔદ્યોગિક ઇનપુટ્સ પર વધુ હોવાથી આ વેપાર અટકવાનું નામ નથી લઈ રહ્યો. રોકાણકારો માટે આ એક રસપ્રદ મોનિટરિંગ પોઈન્ટ છે, કારણ કે ભલે ભૌગોલિક તણાવ હોય, પણ ઇન્ટરનેશનલ ટ્રાન્ઝિટ હબ દ્વારા ભારતીય કંપનીઓને આવકનો સ્ત્રોત મળી રહ્યો છે.