ઊર્જા સુરક્ષા અને ભૂ-રાજકીય દબાણ વચ્ચે ભારતનો સંતુલન પ્રયાસ
રશિયાના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા મારિયા ઝાખા રોવાએ જણાવ્યું છે કે, "એવું માનવા માટે કોઈ કારણ નથી કે ભારતે રશિયા સાથેના ઊર્જા સહયોગના અભિગમ પર પુનર્વિચાર કર્યો છે." તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે સંસાધનોનો વેપાર પરસ્પર ફાયદાકારક છે અને આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારની સ્થિરતામાં ફાળો આપે છે. ક્રેમલિનના પ્રવક્તા દિમિત્રી પેસ્કોવે ઉમેર્યું કે રશિયા ભારતનો એકમાત્ર સપ્લાયર નથી અને ભારતે ઐતિહાસિક રીતે વિવિધ દેશો પાસેથી સોર્સિંગ કર્યું છે, જેમાં "કંઈ નવું નથી".
ભારતની પ્રાથમિકતા: 1.4 અબજ નાગરિકો માટે ઊર્જા સુરક્ષા
બીજી તરફ, ભારતના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી, પિયુષ ગોયલે વારંવાર સરકારની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા પર ભાર મૂક્યો છે: 1.4 અબજ ભારતીયો માટે ઊર્જા સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવી. આ વ્યૂહરચનામાં બજારની વાસ્તવિક પરિસ્થિતિઓ અને વિકસતા આંતરરાષ્ટ્રીય ગતિશીલતાને અનુરૂપ ઊર્જા સોર્સિંગમાં વૈવિધ્યકરણ સામેલ છે. દેશ તેની 85% થી વધુ ક્રૂડ ઓઇલની જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે. આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા, ભારતે તેના ક્રૂડ ઓઇલના સોર્સિંગને 27 થી વધારીને 41 દેશો સુધી વિસ્તૃત કર્યું છે.
US-India વેપાર ડીલ અને સંભવિત અસર
આ સમગ્ર ચિત્ર ત્યારે વધુ રસપ્રદ બને છે જ્યારે અમેરિકા સાથે ભારતે તાજેતરમાં એક વેપાર કરાર કર્યો છે. આ ડીલમાં ભારતીય માલસામાન પર ટેરિફમાં ઘટાડો સામેલ છે, જેના બદલામાં યુએસ ઈચ્છે છે કે ભારત રશિયન તેલની ખરીદી ઘટાડે અને યુએસ પાસેથી આયાત વધારે. યુએસ સરકારના સૂત્રોએ સંકેત આપ્યા છે કે આ ડીલ હેઠળ ભારત રશિયન તેલ ખરીદવાનું બંધ કરી શકે છે. જોકે, મોસ્કોએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તેમને ભારત તરફથી આવી કોઈ સત્તાવાર સૂચના મળી નથી. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે રશિયન તેલથી સંપૂર્ણપણે દૂર જવાથી ભારતનો વાર્ષિક આયાત બિલ $9 અબજ થી $11 અબજ સુધી વધી શકે છે, જે ઊંચા ફ્રેટ ખર્ચ અને ડિસ્કાઉન્ટના નુકસાનને કારણે થશે. હાલમાં, રશિયન યુરલ્સ ક્રૂડ પરનું ડિસ્કાઉન્ટ વેનેઝુએલાના તેલ કરતાં ઘણું વધારે છે. ભારતીય રિફાઇનરીઓ ઐતિહાસિક રીતે હેવી ક્રૂડ માટે જ તૈયાર થયેલી છે, અને સપ્લાયર્સ બદલવામાં લોજિસ્ટિકલ અને આર્થિક વ્યવસ્થાપનની જરૂર પડશે.
ક્રિટિકલ મિનરલ્સ અને વૈશ્વિક ઊર્જા બજારનું અનુમાન
આ સાથે જ, ભારત ક્રિટિકલ મિનરલ્સ (critical minerals) માં પણ વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી શોધી રહ્યું છે, જે AI અને બેટરી જેવી અદ્યતન ટેકનોલોજી માટે આવશ્યક છે. વિદેશ મંત્રી એસ. જયશંકરે યુએસ-આયોજિત ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિનિસ્ટરિયલ (Critical Minerals Ministerial) માં ભાગ લીધો હતો, જે સુરક્ષિત અને વૈવિધ્યસભર સપ્લાય ચેઇન સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભારતના સમર્થનને દર્શાવે છે. આ જોડાણ રશિયા સાથેના ઊર્જા સંબંધોને સંતુલિત કરતી વખતે, વ્યૂહાત્મક સંસાધનો પર પશ્ચિમી ભાગીદારો સાથે સંરેખિત થવાનો ભારતનો ઈરાદો દર્શાવે છે. વિશ્લેષકો આગાહી કરે છે કે 2026 માં વૈશ્વિક તેલના ભાવમાં ઘટાડો થશે, કારણ કે ઉત્પાદન માંગ કરતાં વધી જવાની ધારણા છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) ની સરેરાશ કિંમત $56 પ્રતિ બેરલ રહેવાનો અંદાજ છે.
કંપનીઓનું પ્રદર્શન અને ભવિષ્યની દિશા
આ બજારમાં મુખ્ય ભારતીય ઊર્જા કંપનીઓ જેવી કે ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન (IOCL) નું માર્કેટ કેપ આશરે ₹2.44 લાખ કરોડ છે અને P/E રેશિયો 9-10 ની રેન્જમાં છે. જ્યારે ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પોરેશન લિમિટેડ (BPCL) નું માર્કેટ કેપ ₹1.66 લાખ કરોડ અને P/E રેશિયો 6.4-8.78 છે. આ જટિલ વૈશ્વિક ઊર્જા માળખામાં રશિયન ઊર્જા જાયન્ટ્સ રોસનેફ્ટ (Rosneft) (P/E 2.2x) અને લુકોઇલ (Lukoil) (P/E 6.3x) પણ કાર્યરત છે. ભારતની ઊર્જા વ્યૂહરચના બહુ-પરિમાણીય છે, જેમાં વૈવિધ્યકરણ, ગ્રીન હાઇડ્રોજન, ઘરેલું સંશોધન અને સ્વચ્છ ઊર્જાની પહોંચ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું છે. આનો ઉદ્દેશ્ય સતત આર્થિક વૃદ્ધિ અને ઊર્જા સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવાનો છે. US-India વેપાર ડીલ, જે ઊર્જા પ્રવાહોને બદલી શકે છે, તેનો ઉદ્દેશ્ય નવા આર્થિક તકો ખોલવાનો અને સહિયારા ઊર્જા સુરક્ષા લક્ષ્યોને આગળ વધારવાનો પણ છે. ભારતનો અભિગમ એક અત્યાધુનિક પોર્ટફોલિયો મેનેજમેન્ટ વ્યૂહરચના દર્શાવે છે, જે બહુધ્રુવીય ઊર્જા બજારમાં રાજકીય જોખમોને ઘટાડીને આર્થિક લાભોને મહત્તમ બનાવે છે.