Whalesbook
એનર્જી સિક્યોરિટી પર ભારતનું ફોકસ
ભારત તેની ઊર્જા જરૂરિયાતો માટે આયાત પર ભારે નિર્ભર છે, દેશ તેના ક્રૂડ ઓઇલનો આશરે 90% આયાત કરે છે, જે તેને એનર્જી સિક્યોરિટીના મામલે સંવેદનશીલ બનાવે છે. વૈશ્વિક બજારની અસ્થિરતા અને જીઓપોલિટિકલ પરિસ્થિતિઓને કારણે, ભારતે ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણ (Diversification) પર ભાર મૂક્યો છે. 2022 પછી, રશિયા ડિસ્કાઉન્ટેડ ભાવને કારણે એક મુખ્ય સપ્લાયર તરીકે ઉભરી આવ્યું હતું, પરંતુ 2026 ની શરૂઆતમાં તેના શેર માં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. માર્કેટ ડેટા દર્શાવે છે કે જાન્યુઆરી 2026 માં રશિયન ક્રૂડની આયાત ઘટીને આશરે 11.6 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ થઈ ગઈ છે. આ વ્યૂહાત્મક ફેરફારનો હેતુ ખર્ચ-કાર્યક્ષમતા અને પુરવઠા સુરક્ષા વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો છે. ભારતનું લક્ષ્ય 2047 સુધીમાં ઊર્જા સ્વતંત્રતા (Energy Independence) પ્રાપ્ત કરવાનું છે. ઐતિહાસિક રીતે, પશ્ચિમ એશિયા પર ભારતની નિર્ભરતા 2024-25 સુધીમાં 60% થી ઘટીને 45% થી ઓછી થઈ ગઈ છે, જ્યારે આફ્રિકા અને અમેરિકા જેવા ક્ષેત્રો મહત્વપૂર્ણ સ્ત્રોત બની રહ્યા છે. એપ્રિલ-નવેમ્બર 2025 સમયગાળામાં, ભારતના તેલ ખરીદીમાં યુ.એસ.નો હિસ્સો વધીને 8.1% થયો છે.
યુ.એસ. સાથે ઐતિહાસિક વેપાર માળખું
તાજેતરમાં, ભારત અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ વચ્ચે એક વચગાળાના વેપાર માળખા (Interim Trade Framework) પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા છે, જે આર્થિક સહયોગને વધુ ગાઢ બનાવશે. આ કરાર હેઠળ, ભારત યુ.એસ.ના તમામ ઔદ્યોગિક માલસામાન (Industrial Goods) અને સૂકા ડિસ્ટિલર્સ ગ્રેઇન્સ (DDGs), ટ્રી નટ્સ અને સોયાબીન તેલ જેવા ઘણા કૃષિ ઉત્પાદનો પર ટેરિફ ઘટાડવા અથવા દૂર કરવા સંમત થયું છે. બદલામાં, યુ.એસ. ભારતીય કાપડ, વસ્ત્રો અને મશીનરી જેવા પસંદગીના માલસામાન પર ટેરિફ ઘટાડીને 18% કરશે, અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ તથા એરક્રાફ્ટ પાર્ટ્સ પર વધુ ઘટાડાની શક્યતા છે. આ માળખું માર્ચ 2026 માં સત્તાવાર રીતે હસ્તાક્ષરિત થવાની ધારણા છે. યુ.એસ.એ 7 ફેબ્રુઆરી, 2026 થી ભારતીય માલસામાન પર લાદવામાં આવેલ 25% નો વધારાનો એડ વેલોરેમ ડ્યુટી (Ad Valorem Duty) કાયદેસર રીતે પાછો ખેંચી લીધો છે. જોકે, યુ.એસ.એ આ ટેરિફ ઘટાડાને રશિયન તેલની સીધી કે પરોક્ષ આયાત બંધ કરવાના ભારતના વચન સાથે જોડ્યું છે. ભારતીય અધિકારીઓએ આ મુદ્દાને વેપાર કરારથી અલગ રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો છે, અને જણાવ્યું છે કે ઊર્જા ખરીદીના નિર્ણયો બજારની સ્થિતિ અને રાષ્ટ્રીય હિતો દ્વારા સંચાલિત થાય છે.
વ્યૂહાત્મક સંતુલન અને સ્પર્ધાત્મક પરિદ્રશ્ય
ભારતની એનર્જી ડાયવર્સિફિકેશન સ્ટ્રેટેજી એક અત્યંત સ્પર્ધાત્મક વૈશ્વિક ક્ષેત્રમાં થાય છે. ચીન અને જાપાન જેવી મોટી એશિયન અર્થવ્યવસ્થાઓ પણ એનર્જી સિક્યોરિટીના પડકારોનો સામનો કરી રહી છે અને તેમણે પણ આયાત પોર્ટફોલિયોમાં વૈવિધ્યકરણ લાવ્યું છે. ઐતિહાસિક રીતે, ભારતની પશ્ચિમ એશિયા પરની નિર્ભરતા 60% થી વધુ હતી, જે હવે ઘટી છે. રશિયાનો પ્રતિક્રિયા દર્શાવે છે કે તે આ પગલાંને સામાન્ય બજાર પ્રથા તરીકે જુએ છે, જે બંને દેશો માટે ફાયદાકારક છે.
જોખમો અને જીઓપોલિટિકલ અંડરકરન્ટ્સ
યુ.એસ.-ભારત વેપાર કરાર, ફાયદાકારક હોવા છતાં, જીઓપોલિટિકલ જોખમો પણ ઊભા કરે છે. યુ.એસ. દ્વારા રશિયન તેલ અંગેના ભારતના ઊર્જા સ્રોત નિર્ણયો સાથે ટેરિફ ઘટાડાને જોડવાથી એક જટિલ નિર્ભરતા ઊભી થાય છે. યુ.એસ. પ્રમુખ ટ્રમ્પના નિવેદનો અને ભારતના સત્તાવાર વલણ વચ્ચે અર્થઘટનમાં તફાવત હોઈ શકે છે. જો પાલનમાં ઘટાડો થાય તો ટેરિફ રોલબેક પાછો ખેંચી શકાય છે. કૃષિ ઉત્પાદનો પરની છૂટછાટો સ્થાનિક તેલબીજ પ્રોસેસર્સ અને ખેડૂતોને અસર કરી શકે છે, તેમ છતાં સંવેદનશીલ ક્ષેત્રોના રક્ષણની ખાતરી આપવામાં આવી છે. રશિયન તેલની આયાતમાં ઘટાડો કરવાના વ્યૂહાત્મક અર્થઘટન ભારતના વ્યાપક રાજદ્વારી વલણને પણ અસર કરી શકે છે.
ભવિષ્યનો માર્ગ
આગળ જતા, ભારતના એનર્જી સિક્યોરિટી ફ્રેમવર્ક માં સતત ઉત્ક્રાંતિ જોવા મળશે. વિશ્લેષકો આગામી મહિનાઓમાં રશિયન વોલ્યુમ 10 લાખ બેરલ પ્રતિ દિવસ થી નીચે રહેવાની ધારણા ધરાવે છે. યુ.એસ.-ભારત વેપાર કરારની સફળતા ટેરિફ કન્સેશનના અસરકારક અમલીકરણ અને નોન-ટેરિફ અવરોધોના નિરાકરણ પર આધાર રાખે છે, જે માર્ચ 2026 સુધીમાં એક વ્યાપક કરાર તરીકે લક્ષ્યાંકિત છે. ભારતનું લાંબા ગાળાનું લક્ષ્ય, 2047 સુધીમાં ઊર્જા સ્વતંત્રતા પ્રાપ્ત કરવાનું, નવીનીકરણીય ઊર્જા સ્ત્રોતો (Renewable Energy Sources) માં વધુ વૈવિધ્યકરણ અને સ્થાનિક ટેકનોલોજીના સંશોધન દ્વારા પૂરક બનશે.