ભારત: મજૂર કાયદામાં મોટી ખામીઓ, રિફોર્મ છતાં કંપનીઓ કરે છે કાયદાનું ઉલ્લંઘન

વાસ્તવમાં, કાયદાઓનો ઉદ્દેશ્ય કામદારોને સુરક્ષા આપવાનો છે, જે તાજેતરમાં 'સોશિયલ સિક્યોરિટી કોડ, 2020' માં સમાવિષ્ટ કરાયો છે. આ કોડ ખાસ કરીને અસંગઠિત ક્ષેત્ર, ગિગ અને પ્લેટફોર્મ કામદારોને પણ સુરક્ષા હેઠળ લાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. જોકે, આ કાયદાઓને વ્યવહારમાં લાવવામાં મોટી મુશ્કેલીઓ આવી રહી છે.

ભારતના 90% થી વધુ કર્મચારીઓ અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરે છે, જ્યાં મોટાભાગે કરાર, નિયમિત પગાર કે આરોગ્ય વીમા કે પ્રોવિડન્ટ ફંડ જેવા લાભો મળતા નથી. આ અસંગઠિતતા લાખો લોકોને શોષણનો ભોગ બનાવે છે કારણ કે કાયદાકીય સુરક્ષા નબળી છે અને તેનું પાલન પણ યોગ્ય રીતે થતું નથી. ઓડિટર્સ સાથે રેકોર્ડ હોવાનો દાવો કરીને કર્મચારીઓની સંખ્યા છુપાવવી અને કાયદાકીય ફરજોથી બચવું જેવી યુક્તિઓ ઇન્સ્પેક્શન દરમિયાન જોવા મળી છે. આ દર્શાવે છે કે કાયદાનું પાલન કરાવવાની પ્રક્રિયા ઘણીવાર નબળી હોય છે અને દેખરેખનો અભાવ રહે છે.

મજૂર કાયદાઓનું પાલન ન કરવાથી માત્ર દંડ અને બાકી ચૂકવણીનો જ નહીં, પરંતુ પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન, ગ્રાહકનો વિશ્વાસ ગુમાવવો અને કામદારો સાથેના વિવાદોને કારણે કામકાજમાં વિક્ષેપ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ પણ ઊભી થઈ શકે છે. ભારતની GDP માં મોટો હિસ્સો ધરાવતું અર્થતંત્ર (informal economy) ઘણીવાર ઓછી દેખરેખ હેઠળ કાર્ય કરે છે, જેનાથી સ્પર્ધાનું અસમાન મેદાન બને છે. જે કંપનીઓ નિયમોનું પાલન કરે છે, તેમના ખર્ચ વધુ હોઈ શકે છે, જે પાલનને નિરુત્સાહિત કરે છે.

વિવિધ રાજ્યોના કાયદાઓની જટિલતા અને કેન્દ્રીય ટ્રેકિંગના અભાવને કારણે પણ અનિચ્છનીય ઉલ્લંઘનો થાય છે, ખાસ કરીને વિકાસશીલ કંપનીઓ માટે. નવા 'સોશિયલ સિક્યોરિટી કોડ' પણ વહીવટી તૈયારી અને કામદારોને તેમના અધિકારો વિશે જાગૃત કરવાની બાબતમાં પડકારોનો સામનો કરી રહ્યો છે.

મોટો અસંગઠિત ક્ષેત્ર, જે ભારતના લગભગ 80-90% કામદારોને રોજગારી આપે છે, તે સ્વાભાવિક જોખમો ધરાવે છે. એવી દલીલ કરવામાં આવે છે કે કડક નિયમો નવી નોકરીઓ ઊભી કરવામાં અવરોધ લાવી શકે છે. આ એક પડકાર છે: એવું સંતુલન શોધવું જ્યાં કાયદા કામદારોનું રક્ષણ કરે અને નોકરીઓ પર અસર ન થાય, સાથે સાથે અમલીકરણ એટલું નબળું ન રહે કે છેતરપિંડી સામાન્ય બની જાય.

આ અમલીકરણના અંતરને ભરવા માટે સામાન્ય ફરિયાદોને બદલે ચોક્કસ, ડેટા-આધારિત પગલાં લેવાની જરૂર છે. ટ્રેડ યુનિયનો અને કામદાર હિમાયતીઓને મજૂર કચેરીઓને બિન-પાલન (non-compliance) અંગે ચોક્કસ વિગતો, જેમાં કંપનીઓના નામ, સામેલ સંખ્યાઓ અને પુરાવાઓ શામેલ હોય, તે પ્રદાન કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. આનાથી લક્ષિત નિરીક્ષણો અને વધુ અસરકારક નિયમન શક્ય બનશે. ડિજિટલ સાધનોનો ઉપયોગ કરીને પાલન અને કામદારોના મુદ્દાઓને ટ્રેક કરવાથી પારદર્શિતા પણ વધી શકે છે. અંતે, ભારતીય મજૂર પ્રણાલીને સુધારવા માટે સરકાર, વ્યવસાયો અને કામદારોના સંયુક્ત પ્રયાસોની જરૂર છે જેથી અમલીકરણ મજબૂત બને અને કાયદા ખરેખર દરેકનું, ખાસ કરીને અસંગઠિત ક્ષેત્રના લોકોનું રક્ષણ કરે.