Whalesbook
આર્થિક સ્થિરતાનો મજબૂત આધારસ્તંભ
વર્ષ 2024માં ભારતમાં $137.67 અબજ ડોલરનું રેમિટન્સ આવ્યું, જે ભારતની GDPના 3.5% જેટલું છે. આ આંકડો મેક્સિકો (બીજા ક્રમે) દ્વારા પ્રાપ્ત $64.7 અબજ ડોલર કરતાં બમણા કરતાં વધુ છે. આ ભંડોળ ભારતના વેપાર ખાધ (trade deficit) ના લગભગ 40-45% ભાગને આવરી લે છે, જે અત્યંત જરૂરી સ્થિરતા પૂરી પાડે છે. નાણાકીય વર્ષ 2023-24માં, ખાનગી ટ્રાન્સફરમાં 11.9% નો વધારો થવાને કારણે ચાલુ ખાતાની ખાધ GDPના માત્ર 0.7% સુધી ઘટી ગઈ હતી.
વૈવિધ્યકરણથી રેમિટન્સ પ્રવાહ વધુ સુરક્ષિત
રેમિટન્સના સ્ત્રોતોમાં પણ વિવિધતા આવી રહી છે. ભૂતકાળમાં ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) દેશો મુખ્ય સ્ત્રોત હતા, પરંતુ તેમનો હિસ્સો 2016-17ના 47% પરથી ઘટીને 2023-24માં લગભગ 38% થયો છે. બીજી તરફ, વિકસિત દેશોમાંથી આવતા ભંડોળનો હિસ્સો વધીને લગભગ 42% થયો છે, જે અગાઉ 30% હતો. એકલા યુ.એસ.માંથી 27.7% રકમ આવે છે. તેલના ભાવ સાથે ઓછો જોડાયેલા આ સ્થિર સ્ત્રોતો તરફ થયેલો આ બદલાવ, ભારત માટે રેમિટન્સના પ્રવાહને પ્રાદેશિક અસ્થિરતા સામે વધુ મજબૂત બનાવે છે.
ડાયસ્પોરા (Diaspora) ની પ્રતિભાનો ઉપયોગ: 'બ્રેઇન ગેઇન' (Brain Gain)
પૈસા ઉપરાંત, ભારતીય ડાયસ્પોરા (diaspora) દેશના ટેકનોલોજી ક્ષેત્રના વિકાસમાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. ભારત સરકાર કુશળ વ્યાવસાયિકો અને ઉદ્યોગસાહસિકોને 'બ્રેઇન ગેઇન' (brain gain) નીતિઓ દ્વારા પાછા લાવવા સક્રિયપણે પ્રયાસ કરી રહી છે. આ સ્ટાર્ટઅપ્સને માર્ગદર્શન આપવા અને ભારતમાં રોકાણ કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે, જેથી 'બ્રેઇન ડ્રેઇન' (brain drain) ને દેશના વિકાસ માટેની શક્તિમાં પરિવર્તિત કરી શકાય.
રૂપિયા, ફિનટેક (Fintech) અને ફોરેક્સ (Forex)
વૈશ્વિક વ્યાજ દરમાં થયેલા વધારાને કારણે ભારતીય રૂપિયો (Rupee) 2024માં યુ.એસ. ડોલર સામે લગભગ 83.679 ની આસપાસ નબળો રહ્યો છે. જોકે, મજબૂત રેમિટન્સ પ્રવાહ અને ભારતના પોતાના આર્થિક વિકાસના કારણે આ દબાણ ઓછું થયું છે. ફિનટેક (Fintech) કંપનીઓ આ નાણાકીય ટ્રાન્સફરને વધુ કાર્યક્ષમ અને પારદર્શક બનાવી રહી છે. BookMyForex, Fable Fintech, EbixCash જેવી કંપનીઓ, તેમજ Paytm અને PhonePe જેવી મોટી કંપનીઓ આ ક્ષેત્રમાં સક્રિય છે. યુ.એસ. દ્વારા સંભવિત 1% રેમિટન્સ ટેક્સની ભારત પર નજીવી અસર થવાની ધારણા છે.
રેમિટન્સ માટે સંભવિત જોખમો
હકારાત્મક વલણો હોવા છતાં, જોખમો યથાવત છે. વૈશ્વિક આર્થિક મંદી વિદેશમાં ભારતીય કામદારો માટે રોજગારીની તકો ઘટાડી શકે છે. GCC દેશોમાંથી આવતા નાણાં હજુ પણ તેલના ભાવના ઉતાર-ચઢાવથી પ્રભાવિત થઈ શકે છે. યુ.એસ.ના ઊંચા વ્યાજ દરો પણ ભારતમાંથી વધુ નાણાં બહાર જવાનું કારણ બની શકે છે, જે રૂપિયાને નબળો પાડી શકે છે. જોકે, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ના પગલાં અને મજબૂત સ્થાનિક વૃદ્ધિ આ દબાણને સંતુલિત કરી શકે છે.
ભવિષ્યની સંભાવનાઓ
આગળ જોતાં, ઓછી અને મધ્યમ આવક ધરાવતા દેશોમાં રેમિટન્સ વધવાની ધારણા છે, અને ભારત સંભવતઃ ટોચનો પ્રાપ્તકર્તા દેશ બની રહેશે. આ ભંડોળનો સતત વિકાસ અને વિવિધતા ભારતની નાણાકીય વ્યવસ્થા અને આર્થિક સ્થિરતાને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખશે, જે તેને ઝડપથી વિકસતી મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થા તરીકે સ્થાપિત કરશે.