Whalesbook
ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રની તાકાત સામે સરકારી ખર્ચનો ઘટાડો
ભારતના અર્થતંત્રમાં એક મિશ્ર ચિત્ર જોવા મળી રહ્યું છે, જેમાં FY2025-26 ના ત્રીજા ક્વાર્ટર (Q3) માં GDP ગ્રોથ ધીમો પડીને 7.2% રહેવાની ધારણા છે. આ અગાઉના ક્વાર્ટરના 8.2% ના મજબૂત આંકડા કરતા નોંધપાત્ર ઘટાડો દર્શાવે છે. આ મંદીનું મુખ્ય કારણ સરકારી મૂડી ખર્ચ (Capital Expenditure) માં 23.4% નો મોટો ઘટાડો છે. નાણાકીય વર્ષના પ્રથમ છ મહિનામાં મોટા પ્રમાણમાં થયેલા ખર્ચ પછી, આ ક્વાર્ટરમાં સરકારી ખર્ચ ઘટીને ₹2.1 ટ્રિલિયન થયો છે, જે Q2 ના ₹3.1 ટ્રિલિયન થી ઓછો છે. આ સરકારી ખર્ચમાં આવેલી સાવચેતી ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં જોવા મળતી સ્થિતિસ્થાપકતાથી વિપરીત છે. ICRA ના અંદાજ મુજબ, ઔદ્યોગિક ક્ષેત્ર આઠ ક્વાર્ટરના ઉચ્ચતમ સ્તરે 8.3% ના દરે વૃદ્ધિ કરી શકે છે. ઉત્પાદન GVA (Gross Value Added) Q2 FY26 માં 9.13% સુધી પહોંચી ગયું હતું. જોકે, સેવાઓ GVA માં 7.8% નો ઘટાડો અને કૃષિ ઉત્પાદનમાં ધીમી વૃદ્ધિ ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રની મજબૂતીને અસર કરી રહી છે. અન્ય એજન્સીઓ FY2025-26 માટે ભારતનો GDP ગ્રોથ 7% થી 7.4% વચ્ચે રહેવાનો અંદાજ લગાવી રહી છે, પરંતુ ICRA નો Q3 નો આંકડો આંતરિક નાણાકીય અવરોધોને પ્રકાશિત કરે છે જે એકંદર ગતિને અસર કરી રહ્યા છે.
નબળા એક્સપોર્ટ અને વપરાશનો આધાર
બાહ્ય ક્ષેત્ર (External Sector) પણ મિશ્ર સંકેતો આપી રહ્યું છે. માલસામાનની નિકાસ (Merchandise Exports) માં નજીવી વૃદ્ધિ જોવા મળી રહી છે, જ્યારે સેવાઓની નિકાસ (Services Exports) માં ઘટાડો થયો છે. ડિસેમ્બર 2025 માં, વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ દ્વારા લાદવામાં આવેલા ટેરિફને કારણે માલસામાનની નિકાસમાં ફક્ત 1.9% ની વાર્ષિક વૃદ્ધિ નોંધાઈ. ભારત માટે વૃદ્ધિનું મુખ્ય એન્જિન રહેલી સેવાઓની નિકાસ પણ Q3 FY2025-26 માં ઘટીને સાત ક્વાર્ટરના નીચલા સ્તરે 7.5% વૃદ્ધિ પર આવી ગઈ છે. આ બાહ્ય દબાણ છતાં, ભારતે નિકાસના સ્થળોને વૈવિધ્યીકરણ (Diversify) કરવા અને વૈશ્વિક વેપાર હિસ્સો વધારવાના પ્રયાસો ચાલુ રાખ્યા છે. એપ્રિલ-ઓક્ટોબર 2025 દરમિયાન માલસામાન અને સેવાઓની સંયુક્ત નિકાસ વૃદ્ધિ 4.84% રહી હતી. Q3 FY2026 માં વેપાર ખાધ (Trade Deficit) વધીને GDP ના 2.3% થઈ ગઈ છે, જે છેલ્લા 13 ક્વાર્ટરમાં સૌથી વધુ છે. જોકે, સ્થાનિક માંગ (Domestic Demand) એક મહત્વપૂર્ણ આધાર પૂરો પાડવાની અપેક્ષા છે. સપ્ટેમ્બર 2025 માં લાગુ કરાયેલા ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસિસ ટેક્સ (GST) દરોનું તર્કસંગતકરણ (Rationalization) વપરાશને નોંધપાત્ર વેગ આપનારું સાબિત થયું છે, અને એવો અંદાજ છે કે તેનાથી આગામી ચાર થી છ ક્વાર્ટરમાં GDP વૃદ્ધિમાં 100-120 બેસિસ પોઈન્ટ્સ નો વધારો થઈ શકે છે. સ્થાનિક વપરાશમાં થયેલો આ વધારો મુખ્ય ચાલકબળ છે, જેમાં ખાનગી વપરાશ વૃદ્ધિ Q3 FY26 માં 8% વાર્ષિક દરે વધી છે.
ટકાઉપણાના પ્રશ્નો અને જોખમો
વર્તમાન આર્થિક ગતિ ટકાઉપણા (Sustainability) અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે, ખાસ કરીને સ્થાનિક વપરાશ પર વધતી નિર્ભરતા અને સરકારી મૂડી ખર્ચની ઘટતી ભૂમિકાને ધ્યાનમાં રાખીને. સરકારી કેપેક્સમાં ઘટાડો, જે ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ અને ખાનગી રોકાણ માટે નિર્ણાયક છે, તે લાંબા ગાળે વૃદ્ધિને અવરોધી શકે છે જો ખાનગી ક્ષેત્ર પૂરતું રોકાણ ન કરે. ઐતિહાસિક રીતે, નાણાકીય એકત્રીકરણ (Fiscal Consolidation) ના સમયગાળામાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વૃદ્ધિ ધીમી રહી છે. વધુમાં, બાહ્ય ક્ષેત્ર વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને વેપાર નીતિઓ, ખાસ કરીને યુએસ ટેરિફની અસર પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહે છે. FY26 માં ભારતની કુલ નિકાસ ગતિ ચાલુ રહી હોવા છતાં, માલસામાનની નિકાસમાં નજીવી વૃદ્ધિ ચિંતાનો વિષય છે. સ્થાનિક માંગ પર વધેલી નિર્ભરતા, ભલે હાલમાં મજબૂત હોય, જો વૈશ્વિક આર્થિક પરિસ્થિતિ વધુ બગડે અથવા વ્યાજ દર નીતિઓમાં ફેરફાર થાય તો પડકારોનો સામનો કરી શકે છે. Q3 FY2026 માં 2.3% સુધી પહોંચેલી વર્તમાન ખાધ (Current Account Deficit) પણ બાહ્ય નબળાઈ વધારે છે.
ભવિષ્યની આઉટલૂક
આગળ જોતાં, મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય એજન્સીઓ ભારતની આર્થિક કામગીરી માટે હકારાત્મક, પરંતુ વૈવિધ્યપૂર્ણ, દૃષ્ટિકોણ જાળવી રહી છે. IMF એ FY2025-26 માટે તેના અનુમાનને 7.3% સુધી વધાર્યો છે, જ્યારે Moody's 2025 માટે 7% અને 2026 માટે 6.4% નો અંદાજ લગાવે છે. S&P અને વિશ્વ બેંક FY2025-26 માટે 6.3%-6.5% ની રેન્જમાં વૃદ્ધિની અપેક્ષા રાખે છે, અને MoSPI ના પ્રથમ અદ્યતન અંદાજો 7.4% દર્શાવે છે. આ આગાહીઓ ભારતની વૈશ્વિક સ્તરે સૌથી ઝડપથી વિકસતી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક તરીકેની સ્થિતિ પર ભાર મૂકે છે. જોકે, ટકાઉ વૃદ્ધિ સંભવતઃ સરકારની જાહેર મૂડી ખર્ચને ફરીથી વેગ આપવાની અને ખાનગી રોકાણને પ્રોત્સાહન આપવાની ક્ષમતા પર નિર્ભર રહેશે, જેથી બાહ્ય અવરોધોને પહોંચી વળી શકાય અને સ્થાનિક વપરાશ ઉપરાંત વૃદ્ધિના વૈવિધ્યસભર ડ્રાઇવરો સુનિશ્ચિત કરી શકાય.