Whalesbook
મૂલ્યાંકનનો જાદુ: આંકડા કેમ દેખાય છે મોટા?
વાસ્તવમાં, આંકડાકીય રીતે ફોરેક્સ રિઝર્વમાં $19.4 બિલિયનનો વધારો થયો છે, પરંતુ આ વધારો મુખ્યત્વે એસેટના મૂલ્યાંકનમાં થયેલા જબરદસ્ત ઉછાળાને કારણે છે. એપ્રિલ-ડિસેમ્બર 2025 દરમિયાન, મૂલ્યાંકન (Valuation) આધારિત લાભ $50.2 બિલિયન સુધી પહોંચી ગયો, જે ગત વર્ષના $3.1 બિલિયન ની સરખામણીમાં ઘણો મોટો છે. આ ઉછાળા પાછળ સોનાના ભાવમાં થયેલો વધારો, અમેરિકી ડોલરનું અન્ય મુખ્ય કરન્સી સામે નબળું પડવું અને વૈશ્વિક બોન્ડ યીલ્ડમાં ઘટાડો જેવા પરિબળો જવાબદાર છે. આ મૂલ્યાંકન લાભ, ભલે રિઝર્વના આંકડાને મોટો દેખાડે, પણ તે દેશના આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યવહારોની સાચી સ્થિતિ દર્શાવતું નથી. ભારતના રિઝર્વનો લગભગ 15% હિસ્સો હવે સોનાનો છે, જે આવા મૂલ્યાંકન ફેરફારોમાં મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
BoP (Balance of Payments) પર અસલી દબાણ:
જ્યારે આ મૂલ્યાંકન લાભોને બાકાત રાખવામાં આવે, ત્યારે એક અલગ અને વધુ ચિંતાજનક ચિત્ર સામે આવે છે. BoP (Balance of Payments) ના આધારે, એપ્રિલ-ડિસેમ્બર 2025ના સમયગાળામાં ભારતના ફોરેક્સ રિઝર્વમાં ખરેખર $30.8 બિલિયન નો ઘટાડો થયો છે. આ એક મોટો ફેરફાર છે, કારણ કે 2024ના સમાન સમયગાળામાં ફક્ત $13.8 બિલિયન નો ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. આ દર્શાવે છે કે સેવાઓની નિકાસમાં સુધારો અને રેમિટન્સ (Remittances) ના કારણે કરન્ટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (Current Account Deficit - CAD) ઘટીને $30.2 બિલિયન થયું હોવા છતાં, વાસ્તવિક મૂડી પ્રવાહો (Capital Flows) આઉટફ્લો (Outflows) ને સરભર કરવા માટે અપૂરતા હતા.
મૂડી ખાતા (Capital Account) માં મોટો ઉલટફેર:
સૌથી મહત્વનો વિકાસ મૂડી ખાતા (Capital Account) માં થયેલો મોટો ઉલટફેર છે. એપ્રિલ-ડિસેમ્બર 2024 માં $22.9 બિલિયન નો સરપ્લસ (Surplus) ધરાવતું મૂડી ખાતું, એપ્રિલ-ડિસેમ્બર 2025 માં $0.6 બિલિયન ના ડેફિસિટ (Deficit) માં સરી પડ્યું. આનો અર્થ એ છે કે વિદેશી રોકાણનો પ્રવાહ, ભલે નોંધપાત્ર રહ્યો હોય, તે આ સમયગાળા દરમિયાન આઉટફ્લો (Outflows) અથવા રોકાણ પ્રવાહમાં ઘટાડાને સંતુલિત કરવા માટે પૂરતો ન હતો. ઐતિહાસિક રીતે, મોટા મૂડી ખાતાના સરપ્લસ ભારતના રિઝર્વ વધારવાનો આધાર રહ્યા છે. આવા ડેફિસિટ પર નજીકથી નજર રાખવી જરૂરી છે, ખાસ કરીને જ્યારે ઉભરતા બજારોમાં કરન્સીની પ્રવૃત્તિ વધી રહી છે પરંતુ તેમાં ખૂબ ભિન્નતા છે.
ભવિષ્ય અને જોખમો:
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) તેના ફોરેક્સ રિઝર્વનું સંચાલન, જેમાં સોનાની હોલ્ડિંગ્સ વધારવાનો વ્યૂહાત્મક નિર્ણય પણ સામેલ છે, તેનો ઉદ્દેશ્ય સ્થિરતા પ્રદાન કરવાનો અને ફુગાવા તથા કરન્સીના ઉતાર-ચઢાવ સામે હેજ (Hedge) તરીકે કાર્ય કરવાનો છે. જોકે, રિઝર્વની પર્યાપ્તતાની ટકાઉપણું આખરે મૂલ્યાંકન ફેરફારો પર નહીં, પરંતુ અંતર્ગત વેપાર અને મૂડી પ્રવાહોની મજબૂતી પર નિર્ભર રહેશે. વૈશ્વિક આર્થિક પડકારોનો સામનો કરવા માટે ભારતીય અર્થતંત્રની સતત, મૂલ્યાંકન-આધારિત ન હોય તેવી મૂડી પ્રવાહોને આકર્ષવાની ક્ષમતા ચાવીરૂપ સાબિત થશે. હાલમાં, રિઝર્વ 11 મહિનાની આયાત અને 95% બાહ્ય દેવાને આવરી લેવા માટે પૂરતા છે, પરંતુ આ મજબૂતીનો આધાર (Valuation Effects પર વધુ નિર્ભરતા અને Capital Account Deficit) એક સરળ આંકડાકીય વધારા કરતાં વધુ જટિલ જોખમ પ્રોફાઇલ સૂચવે છે.