ભારત સરકાર દ્વારા વિદેશી વેપાર નીતિ (Foreign Trade Policy) માં એક મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો છે. હવે ભારતીય નિકાસકારો (Exporters) ભારતીય રૂપિયા (INR) માં પણ પેમેન્ટ મેળવી શકશે અને તેમ છતાં સરકારી પ્રોત્સાહનો (Incentives) માટે પાત્ર ગણાશે. આ નિર્ણય દેશના વેપારમાં રૂપિયાના ઉપયોગને પ્રોત્સાહન આપવા અને ભારતીય કંપનીઓ માટે કરન્સીના જોખમને ઘટાડવા માટે લેવાયો છે.
શું છે આ નવો નિયમ?
ભારતના ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ તાજેતરમાં વિદેશી વેપાર નીતિ (FTP) 2023 માં સુધારો કર્યો છે. આ નવા સુધારા મુજબ, હવે નિકાસકારો તેમના માલ અને સેવાઓ માટે ભારતીય રૂપિયામાં ઇન્વોઇસ (Invoice) કરી શકશે. અગાઉ, એક્સપોર્ટ પર મળતા FTP લાભો માટે નિકાસકારોને મુખ્યત્વે યુએસ ડોલર જેવી કન્વર્ટિબલ ફોરેન કરન્સીમાં જ પેમેન્ટ લેવું પડતું હતું. આ કારણે, જે નિકાસકારો રૂપિયામાં ટ્રેડ સેટલમેન્ટ કરવાનું પસંદ કરતા હતા, તેમને નુકસાન થતું હતું કારણ કે તેઓ આ ટ્રાન્ઝેક્શનને એક્સપોર્ટ ગણાવી શકતા ન હતા અથવા સરકારી પ્રોત્સાહનો મેળવી શકતા ન હતા.
રૂપિયાના વેપારને પ્રોત્સાહન
આ નવા સુધારાથી, રૂપિયામાં થતા એક્સપોર્ટને ફોરેન કરન્સીમાં થતા એક્સપોર્ટની સમાન ગણવામાં આવશે અને તેના પર FTPના લાભો મળશે. આ નિર્ણય ખાસ કરીને એવા દેશો સાથેના વેપાર માટે ફાયદાકારક રહેશે જ્યાં યુએસ ડોલરની અછત છે. આ ઉપરાંત, EXIM બેંક અથવા સરકારી ક્રેડિટ લાઇન્સ દ્વારા ધિરાણ મેળવેલ એક્સપોર્ટ પણ હવે રૂપિયામાં ઇન્વોઇસ કરી શકાશે.
શું છે મુશ્કેલીઓ?
આ નીતિગત ફેરફાર એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, પરંતુ તેના અમલીકરણમાં કેટલીક વ્યવહારિક મુશ્કેલીઓ પણ છે. આ નીતિ રૂપિયાના ઉપયોગની સુવિધા આપે છે, પરંતુ તે એ વાતની ખાતરી નથી આપતી કે વિદેશી ખરીદદારો સરળતાથી રૂપિયા મેળવી શકશે. વિદેશી બેંકો ભારતીય રૂપિયામાં મોટા બેલેન્સ રાખવામાં અથવા ટ્રાન્ઝેક્શન કરવામાં સાવચેતી રાખી શકે છે, કારણ કે ભારતીય રૂપિયો સંપૂર્ણપણે કન્વર્ટિબલ નથી. આના કારણે નિકાસકારોને પેમેન્ટ મેળવવામાં વિલંબ અથવા જટિલતાઓનો સામનો કરવો પડી શકે છે. જોકે, આનાથી કરન્સી કન્વર્ઝનની જરૂરિયાત ઘટશે અને એક્સચેન્જ રેટનું જોખમ ઓછું થશે.
અપવાદો ધ્યાનમાં રાખો
એ નોંધવું અગત્યનું છે કે આ નીતિ બધા વેપાર માર્ગો માટે લાગુ પડતી નથી. એશિયન ક્લિયરિંગ યુનિયન (ACU) ના સભ્યો જેવા કે બાંગ્લાદેશ, ઈરાન અને પાકિસ્તાન સાથેના વેપાર માટે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા નિર્ધારિત પોતાના નિયમો જ લાગુ પડશે. નેપાળ અને ભૂતાન સાથેનો વેપાર પણ અલગ નિયમો હેઠળ આવે છે.
આગામી સમયમાં, મુખ્ય એક્સપોર્ટ બજારોમાં બેન્કિંગ સપોર્ટનું સ્તર જોવું રસપ્રદ રહેશે. ભારતીય કંપનીઓ માટે આ રૂટનો અસરકારક રીતે ઉપયોગ કરવાની ક્ષમતા, બેન્કિંગ પાર્ટનર્સની સક્રિયતા પર નિર્ભર રહેશે.