Whalesbook
ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સુરક્ષા માટે ભારતની મજબૂત પહેલ
વૈશ્વિક સ્તરે ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને પુરવઠા શૃંખલામાં આવતી અસ્થિરતા વચ્ચે, ભારત તેના ઇલેક્ટ્રિક વાહન (EV) અને રિન્યુએબલ એનર્જી (Renewable Energy) ક્ષેત્રો માટે જરૂરી ક્રિટિકલ મિનરલ્સ (Critical Minerals) ની સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ પગલાં લઈ રહ્યું છે. આ દિશામાં, ભારત અને ચીલી વ્યાપક આર્થિક ભાગીદારી કરાર (CEPA) પર પોતાની વાતચીતને આગળ ધપાવી રહ્યા છે, જેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આ નિર્ણાયક ખનિજોની પહોંચને સરળ બનાવવાનો છે. આ કરાર ભારતની ઔદ્યોગિક મહત્વાકાંક્ષાઓ અને સ્વચ્છ ઉર્જાના લક્ષ્યાંકોને પૂર્ણ કરવા માટે અત્યંત આવશ્યક છે.
ચીલીનો ખનિજ ભંડાર અને ભારતની નિર્ભરતા
ચીલી વિશ્વમાં કોપર (Copper) ઉત્પાદનમાં પ્રથમ અને લિથિયમ (Lithium) ઉત્પાદનમાં બીજા ક્રમે આવે છે. આ બંને ખનિજોમાં તેના વિશાળ ભંડાર તેને ભારત જેવા દેશો માટે એક મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બનાવે છે. હાલમાં, ભારત તેના લિથિયમ અને કોબાલ્ટ (Cobalt) ની લગભગ તમામ જરૂરિયાત, નિકલ (Nickel) ની 85% અને કોપરની 45% જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને ચીન જેવા દેશો મુખ્ય સપ્લાયર હોવા છતાં, આ નિર્ભરતા ભારતની ઉત્પાદન અને ઉર્જા સુરક્ષા યોજનાઓ માટે વ્યૂહાત્મક નબળાઈ ઊભી કરે છે.
વૈશ્વિક દબાણ અને વધતી માંગ
મધ્ય પૂર્વ સહિત વર્તમાન વૈશ્વિક ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિ કોમોડિટી બજારો અને પુરવઠા શૃંખલાની વિશ્વસનીયતા પર અસર કરી રહી છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા મુખ્ય શિપિંગ માર્ગો પર સંભવિત વિક્ષેપોએ પહેલેથી જ દર્શાવ્યું છે કે ભાવો કેવી રીતે વધી શકે છે અને ડિલિવરીમાં વિલંબ થઈ શકે છે. આ બાહ્ય દબાણો ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સુધી સીધી પહોંચની જરૂરિયાતને વધારે છે. વૈશ્વિક ઇલેક્ટ્રિફિકેશન (Electrification) ને કારણે 2030 અને 2040 સુધીમાં લિથિયમ અને કોપરની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારો થવાની ધારણા છે. ખાસ કરીને લિથિયમ માર્કેટ 2026 સુધીમાં સરપ્લસમાંથી સ્ટ્રક્ચરલ ડેફિસિટ (Structural Deficit) તરફ જવાની અપેક્ષા છે, જે સોર્સિંગ સ્ટ્રેટેજી (Sourcing Strategy) માટે તાકીદ વધારે છે.
વેપારિક સંબંધો અને અસંતુલન
ભારત અને ચીલી વચ્ચેના આર્થિક સંબંધો 2006 માં થયેલા પ્રિફરેન્શિયલ ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ (PTA) થી શરૂ થયા હતા, જે 2017 માં વિસ્તૃત થયું હતું. જોકે, દ્વિપક્ષીય વેપાર મર્યાદિત રહ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં, ભારતીય નિકાસ ચીલીમાં 2.46% ઘટીને $1.15 બિલિયન થઈ, જ્યારે આયાત 72% વધીને $2.60 બિલિયન થઈ, જેના કારણે નોંધપાત્ર વેપાર ખાધ સર્જાઈ છે. આ અસંતુલન ચીલીની કાચા માલના મુખ્ય સપ્લાયર તરીકેની ભૂમિકાને દર્શાવે છે અને CEPA દ્વારા ભારતને તેના ઉત્પાદન ક્ષેત્ર માટે આ મહત્વપૂર્ણ ઇનપુટ્સ સુરક્ષિત કરવાની તક આપે છે.
ભવિષ્યના પડકારો
ક્રિટિકલ મિનરલ્સની વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત હોવા છતાં, ભારત-ચીલી CEPA કેટલાક પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. ચીલી, સંસાધન-સમૃદ્ધ હોવા છતાં, રાજકીય વિરોધ અને પર્યાવરણીય ચિંતાઓ જેવા આંતરિક મુદ્દાઓનો સામનો કરે છે, જે નવી ખાણકામ યોજનાઓમાં વિલંબ કરી શકે છે. આ રાજકીય અનિશ્ચિતતા, ખનિજ ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ અને નવી ખાણો વિકસાવવામાં લાગતો લાંબો સમયગાળો ચાલુ જોખમો ઊભા કરે છે. વેપાર કરાર હોવા છતાં, ભારતની આયાત પરની નિર્ભરતા તેને વૈશ્વિક પુરવઠા શૃંખલામાં વિક્ષેપો અને સંભવિત રિસોર્સ નેશનલિઝમ (Resource Nationalism) સામે ખુલ્લું પાડી શકે છે.
CEPA સાથે આગળ વધવું
ભારત-ચીલી CEPA વાટાઘાટો અદ્યતન તબક્કામાં હોવાનું કહેવાય છે અને ટૂંક સમયમાં પૂર્ણ થવાની અપેક્ષા છે. આ કરારને ભૌગોલિક રાજકીય તણાવના સમયમાં ભારતની ક્રિટિકલ મિનરલ્સ સુધીની પહોંચ સુધારવા માટે એક વ્યૂહાત્મક સાધન તરીકે જોવામાં આવે છે, જે તેના સપ્લાય સ્ત્રોતોને વૈવિધ્યીકરણ (Diversification) કરવા અને એકલ રાષ્ટ્રો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાના લક્ષ્યને ટેકો આપે છે. ભારત સક્રિયપણે સમાન વૈશ્વિક ભાગીદારી શોધી રહ્યું છે અને સ્થાનિક સંશોધન અને નેશનલ ક્રિટિકલ મિનરલ્સ મિશન (National Critical Minerals Mission) જેવી પહેલોમાં રોકાણ કરી રહ્યું છે. આ પ્રયાસો તેના વિકસતા સ્વચ્છ ઉર્જા અને ઉત્પાદન ક્ષેત્રો માટે વધુ સ્થિર અને આત્મનિર્ભર ખનિજ પુરવઠા આધાર બનાવવાનો હેતુ ધરાવે છે.