Whalesbook
'વિકસિત ભારત' 2047નું સ્વપ્ન હવે ભારતની આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર નીતિમાં સ્પષ્ટપણે દેખાઈ રહ્યું છે. દેશ આર્થિક વૃદ્ધિને વેગ આપવા, પ્રત્યક્ષ વિદેશી રોકાણ (FDI) આકર્ષવા અને વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધાત્મકતા વધારવા માટે વ્યાપક મુક્ત વેપાર કરારો (FTAs) પર સક્રિયપણે કામ કરી રહ્યો છે. આ વ્યૂહાત્મક પગલું દેશને વૈશ્વિક વેપારના નિયમો ઘડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવવા માટે તૈયાર કરશે. અંદાજો મુજબ, 2047 સુધીમાં ભારતનો GDP $29 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચી શકે છે.
'વિકસિત ભારત' માટે વેપારની જરૂરિયાત
વિકસિત રાષ્ટ્ર બનવાની ભારતીય યાત્રા વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં વ્યૂહાત્મક રીતે જોડાઈ રહેવાની તેની ક્ષમતા પર આધાર રાખે છે. દેશ હવે 'અલગતાવાદ'ને બદલે વિસ્તૃત બજારો અને આંતરરાષ્ટ્રીય ગુણવત્તા ધોરણોનું પાલન કરવા પર ભાર મૂકી રહ્યો છે, જેથી આવશ્યક રોકાણ આકર્ષી શકાય. આ નીતિગત બદલાવ ભારતને વૈશ્વિક ઉત્પાદન અને સોર્સિંગ બેઝ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે.
EU FTA: નવી વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધાર
યુરોપિયન યુનિયન (EU) સાથેનો ઐતિહાસિક મુક્ત વેપાર કરાર (FTA), જે 27 જાન્યુઆરી, 2026 ના રોજ પૂર્ણ થયો, તે ભારતની વર્તમાન વેપાર મુત્સદ્દીગીરીનું મુખ્ય ઉદાહરણ છે. આ કરારને ભારતના અત્યાર સુધીના સૌથી વ્યાપક કરારોમાંનો એક ગણાવવામાં આવે છે. તેના હેઠળ, EU બજારમાં 99% થી વધુ ભારતીય નિકાસને પ્રેફરેન્શિયલ એક્સેસ મળશે, જ્યારે ભારત EU ના માલસામાન પરના ટેરિફ ઘટાડશે. આ કરાર માત્ર ટેરિફ ઘટાડવા પૂરતો સીમિત નથી, પરંતુ તેમાં services trade, skilled professionals ની હેરફેર, digital trade અને regulatory cooperation જેવા આધુનિક પાસાઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. સફરજન જેવા સંવેદનશીલ કૃષિ ઉત્પાદનો માટે કેલિબ્રેટેડ ક્વોટા અને ઓટોમોબાઈલ સેગમેન્ટ માટે રક્ષણાત્મક પગલાં પણ લેવાયા છે, જે સ્થાનિક ઉદ્યોગોનું રક્ષણ સુનિશ્ચિત કરે છે.
વૈશ્વિક પહોંચ વિસ્તરણ અને જટિલતાઓનું સંચાલન
EU ઉપરાંત, ભારત કેનેડા, ચિલી, મર્કોસુર બ્લોક અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ જેવા વિવિધ ભાગીદારો સાથે વેપાર કરારો માટે વાટાઘાટો કરી રહ્યું છે. ASEAN દેશો સાથે પણ વેપાર કરારોની સમીક્ષા માટે નવી તકો ખુલી છે, અને ઇઝરાયેલ તથા ગલ્ફ કોઓપરેશન કાઉન્સિલ (GCC) સાથે પણ સોદાની શક્યતાઓ ચકાસવામાં આવી રહી છે. આ વ્યાપક જોડાણનો ઉદ્દેશ્ય નિકાસ બજારોમાં વૈવિધ્ય લાવવાનો અને ભૌગોલિક-રાજકીય તથા વ્યવસાયિક લાભો મેળવવાનો છે. EU FTA થી engineering exports ક્ષેત્રને મોટો ફાયદો થવાની અપેક્ષા છે. જોકે, પડકારો પણ છે. EU નો કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ (CBAM) સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમ જેવા કાર્બન-સઘન માલસામાનની ભારતીય નિકાસ માટે મોટો અવરોધ બની શકે છે, જેના કારણે ખર્ચ વધી શકે છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને ભવિષ્યનું દ્રષ્ટિકોણ
ભારતની વર્તમાન વેપાર નીતિ 1991ના સુધારા બાદ અપનાવાયેલી સંરક્ષણવાદી (protectionist) નીતિથી સ્પષ્ટપણે અલગ છે. ભૂતકાળમાં ઊંચા ટેરિફ અને આયાત પ્રતિબંધોને કારણે આર્થિક સ્થિરતા અને વૈશ્વિક જોડાણ મર્યાદિત રહ્યા હતા. 1991માં શરૂ થયેલ ઉદારીકરણે વધુ ખુલ્લી અર્થવ્યવસ્થાનો માર્ગ મોકળો કર્યો, જેનાથી વૃદ્ધિ અને ગરીબી નિવારણમાં મદદ મળી. વર્તમાન સરકારનો FTAs પરનો ભાર આ પાયા પર નિર્માણ કરે છે, જેનો હેતુ ભારતને વૈશ્વિક મૂલ્ય શૃંખલાઓમાં એકીકૃત કરવાનો અને નોંધપાત્ર FDI આકર્ષવાનો છે. જેમ જેમ ભારત વૈશ્વિક આર્થિક ખેલાડી તરીકે પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરશે, તેમ તેમ તેની વેપાર વ્યૂહરચના પણ વિકસિત થતી રહેશે, જે 'વિકસિત ભારત'ના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવા માટે ઘરેલું પ્રાથમિકતાઓ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સહયોગ વચ્ચે સંતુલન જાળવશે.