Whalesbook
સિસ્ટમિક ગિવિંગ તરફ વળ્યું ધ્યાન
ભારતમાં કોર્પોરેટ સોશિયલ રિસ્પોન્સિબિલિટી (CSR) ક્ષેત્ર નોંધપાત્ર વૃદ્ધિના પંથે છે. fiscal year 2024 માં અંદાજે ₹35,000 કરોડના ખર્ચ સામે, 2035 સુધીમાં વાર્ષિક CSR ખર્ચ ₹1.2 લાખ કરોડથી વધી જવાની જોરદાર આગાહી છે. આ વૃદ્ધિ ભારતના દાતૃત્વપૂર્ણ ભંડોળને સામાજિક અને આર્થિક પરિવર્તન માટે એક મોટી શક્તિ બનાવી રહી છે. હવે કંપનીઓ માત્ર વર્ગખંડો બનાવવા કે ઉપકરણો વહેંચવા જેવા ટૂંકા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સને બદલે 'સિસ્ટમિક ગિવિંગ' અપનાવી રહી છે. આ અભિગમ હેઠળ, જાહેર વ્યવસ્થાઓને મજબૂત બનાવવા માટે પાયાના પ્રોજેક્ટ્સ અને પ્રૂફ-ઓફ-કન્સેપ્ટને ટેકો આપવામાં આવી રહ્યો છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય સરકારના કાર્યક્રમો સાથે સંકલિત થઈને વિસ્તૃત અસર મેળવવાનો અને રાષ્ટ્રીય વિકાસ માટે કોર્પોરેટ ભંડોળનો જોખમી મૂડી (Risk Capital) તરીકે ઉપયોગ કરવાનો છે. NIPUN Bharat Mission, જેમાં કોર્પોરેટ ફંડર્સે મળીને ₹13,000 કરોડથી વધુ સરકારી ખર્ચને મૂળભૂત શિક્ષણ સુધારવા માટે જોડ્યો હતો, તે આ સફળ વ્યૂહરચનાનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.
અસર માપનની જટિલતા અને પારદર્શિતાનો અભાવ
સિસ્ટમિક ગિવિંગનો વિચાર ભલે ઉત્તમ હોય, પણ તેના અમલીકરણમાં મોટી મુશ્કેલીઓ છે. સૌથી મોટી સમસ્યા એ છે કે લાંબા ગાળાની અસરને માપવા માટે જરૂરી અત્યાધુનિક માળખાનો અભાવ છે. પરંપરાગત CSR ભંડોળ ટૂંકા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સ પર ધ્યાન આપે છે, જ્યારે વ્યવસ્થાગત પરિવર્તન નીતિ, સંસ્થાકીય ક્ષમતા અને સામાજિક વર્તણૂકમાં ઊંડા બદલાવ લાવે છે. આવા બદલાવોને સીધા CSR પ્રયાસો સાથે જોડવા અને તેની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવું ખૂબ જટિલ અને વ્યક્તિલક્ષી બની જાય છે. આના કારણે 'ઇમ્પેક્ટ વોશિંગ' (Impact Washing) નું જોખમ વધે છે. જેમાં સંસ્થાઓ, નક્કર પુરાવા વિના, પોતાના CSR પ્રયાસોથી થયેલા ફાયદાને વધુ પડતો દર્શાવી શકે છે. આ વ્યવસ્થાગત પહેલો માટે અસરકારક જવાબદારી નક્કી કરવા માટે અદ્યતન ડેટા સિસ્ટમ્સ, સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકન પદ્ધતિઓ અને પારદર્શક રિપોર્ટિંગ અનિવાર્ય છે, પરંતુ હાલમાં આ ક્ષેત્રમાં તેનો અભાવ જોવા મળે છે.
વૈશ્વિક ધોરણો અને સ્થાનિક ક્ષમતાઓ
દુનિયાભરમાં સિસ્ટમિક ફિલિઆન્થ્રોપી મોડેલ્સ અપનાવાઈ રહ્યા છે, પરંતુ તેના માપન અને જવાબદારીના માળખાની પરિપક્વતામાં મોટો તફાવત છે. વિકસિત દેશોમાં, લાંબા ગાળાના અભ્યાસ કરવાનો અનુભવ ધરાવતી સંશોધન સંસ્થાઓ અને ફાઉન્ડેશનોનો સહયોગ મળે છે. જ્યારે ભારતનું CSR ક્ષેત્ર ઝડપથી વિકસી રહ્યું છે, છતાં આવા ઊંડાણપૂર્વકના વિશ્લેષણ માટેની ક્ષમતા હજુ વિકસાવવાની બાકી છે. Axis Bank જેવી નાણાકીય સંસ્થાઓ ગવર્નન્સ અને નાણાકીય વ્યવસ્થાપનમાં મદદ કરીને CSR પદ્ધતિઓને આકાર આપી રહી છે. પરંતુ, નાણાકીય કુશળતાને સામાજિક અસર માપનમાં રૂપાંતરિત કરવા માટે સામાજિક વિજ્ઞાન અને અસર મૂલ્યાંકનની વિશેષ કુશળતા જરૂરી છે, જે હાલમાં કોર્પોરેટ CSR નેતૃત્વમાં સાર્વત્રિક રીતે ઉપલબ્ધ નથી. CSR બજેટનો 10-20% હિસ્સો વ્યવસ્થાગત રોકાણ માટે ફાળવવાની યોજના છે, પરંતુ તેની સફળતા આ જટિલ પહેલોને માપવા અને રિપોર્ટ કરવાની ક્ષમતાના વિકાસ પર નિર્ભર રહેશે.
નક્કર પગલાંની જરૂર: વાતો નહીં, કામ બોલે!
સિસ્ટમિક ગિવિંગ તરફ CSR નો બદલાવ ભારતમાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે, જે કાર્યક્ષમતા અને ઊંડા સામાજિક અસરનું વચન આપે છે. જોકે, આ સંભવિતતાને વાસ્તવિકતામાં બદલવા માટે, મહત્વાકાંક્ષી વાતો કરતાં વધુ નક્કર પદ્ધતિઓની જરૂર પડશે. મજબૂત અસર માપન, કડક જવાબદારી અને પારદર્શક રિપોર્ટિંગ માટે સ્પષ્ટ માળખું બનાવવું અનિવાર્ય છે. આના અભાવમાં, વ્યવસ્થાગત પહેલો તરફ જતો મોટો ભંડોળ diluted પરિણામો આપી શકે છે અથવા ખોટા દાવાઓનો શિકાર બની શકે છે. ભવિષ્યમાં, CSR ક્ષેત્ર અસર મેટ્રિક્સને પ્રમાણિત કરવા, સ્વતંત્ર મૂલ્યાંકનોને પ્રોત્સાહન આપવા અને કોર્પોરેટ ફંડર્સ, નોન-પ્રોફિટ્સ અને સરકાર વચ્ચે સહયોગ વધારવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરશે, જેથી સતત સામાજિક પરિવર્તન માટે સહિયારી જવાબદારી સુનિશ્ચિત કરી શકાય.