Whalesbook
બજેટરી તફાવતો કલ્યાણકારી વાયદાઓને કમજોર પાડે છે
નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટેના યુનિયન બજેટ (Union Budget)ના વિશ્લેષણમાં એક સતત પેટર્ન જોવા મળી રહી છે, જ્યાં અનેક મુખ્ય કલ્યાણકારી યોજનાઓ (Welfare Schemes) માટે શરૂઆતમાં જાહેર કરાયેલા બજેટ અંદાજ (Budget Estimates - BE) અને સુધારેલા અંદાજ (Revised Estimates - RE) વચ્ચે નોંધપાત્ર તફાવત છે. આ ભેદભાવ દર્શાવે છે કે સરકારની નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતાઓ અને તેના વાસ્તવિક ખર્ચ કરવાની ક્ષમતાઓ વચ્ચે અંતર છે. આનાથી નાણાકીય શિસ્ત (Fiscal Discipline) અને સામાજિક કાર્યક્રમોના અસરકારક અમલીકરણ અંગે ચિંતાઓ વધી રહી છે.
ગ્રામીણ આવાસ અને જળ પ્રોજેક્ટ્સમાં મોટા કાપ
ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં આવાસ પૂરા પાડવાની યોજના, પ્રધાનમંત્રી આવાસ યોજના ગ્રામીણ (PMAY-G) માટે 2026-27ના બજેટ અંદાજ (BE) માં ₹54,927 કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી હતી. જોકે, પાછલા વર્ષોના અનુભવો દર્શાવે છે કે ₹50,000 કરોડથી વધુની ફાળવણી પણ સુધારેલા અંદાજ (RE) માં લગભગ 40% સુધી ઘટાડી દેવામાં આવી છે. આ જ રીતે, જલ જીવન મિશન (JJM), જે ગ્રામીણ ઘરોમાં પાઇપલાઇન દ્વારા પીવાનું પાણી પહોંચાડવાનું લક્ષ્ય ધરાવે છે, તેમાં પણ મોટો તફાવત જોવા મળ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે JJM ને ₹66,770 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ સુધારેલા અંદાજ (RE) માં તે ઘટીને માત્ર ₹16,944 કરોડ થઈ ગયા, જે લગભગ 75% નો ઘટાડો છે. નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે JJM ને ₹67,363 કરોડ ફાળવવામાં આવ્યા છે, પરંતુ ભૂતકાળના વલણો તેના અંતિમ ખર્ચ અંગે પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. જલ શક્તિ મંત્રાલયે પોતે જ નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માટે ₹1.07 લાખ કરોડના બજેટ અંદાજ સામે માત્ર ₹47,270 કરોડનો સુધારેલો અંદાજ નોંધ્યો છે.
શિક્ષણ અને અન્ય સામાજિક ક્ષેત્રોમાં ભંડોળની અછત
સમગ્ર શિક્ષા યોજના (Samagra Shiksha), જે શિક્ષણના અધિકારના અમલીકરણમાં રાજ્યોને ટેકો આપે છે, તેની 2025-26 માટેની ફાળવણી ₹41,250 કરોડ થી ઘટાડીને ₹38,000 કરોડ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે 2026-27 માટે ₹42,100 કરોડ સૂચવવામાં આવ્યા છે. PM POSHAN, જે લાખો શાળાના બાળકોને ભોજન પૂરું પાડે છે, અને PM-ઉચ્ચતર શિક્ષા અભિયાન (PM-USHA) જેવી અન્ય પહેલોમાં પણ અંદાજિત અને વાસ્તવિક ખર્ચ વચ્ચે સમાન અંતર જોવા મળે છે. નિષ્ણાતો જણાવે છે કે, ભલે નોમિનલ ફાળવણીમાં વધારો થાય, પરંતુ સુધારેલા અંદાજ (RE) માં ગ્રામીણ વિકાસ, સામાજિક કલ્યાણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય અને કૃષિ જેવા મુખ્ય કલ્યાણકારી મંત્રાલયોમાં નોંધપાત્ર કાપ જોવા મળે છે.
નાણાકીય વાસ્તવિકતા અને અમલીકરણ પર નિષ્ણાતોની નજર
પોલિસી નિષ્ણાતો 2026-27 ના બજેટમાં સામાજિક ક્ષેત્રની યોજનાઓ માટે વધેલી ફાળવણી પર શંકા વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. ઓલ ઈન્ડિયા પેરેન્ટ્સ એસોસિએશનના પ્રમુખ અશોક અગ્રવાલે જણાવ્યું કે સરકાર જાહેર શિક્ષણ અને આરોગ્યની ઉપેક્ષા કરી રહી છે. તેમના મતે, વધેલી BE (બજેટ અંદાજ) કલ્યાણકારી ચિંતાની છાપ ઉભી કરવા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે ઉપયોગમાં લેવાય છે, વાસ્તવિક પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવવા માટે નહીં. તેમણે નોંધ્યું કે છેલ્લા દાયકામાં અપૂરતા ભંડોળને કારણે લગભગ એક લાખ સરકારી શાળાઓ બંધ થઈ ગઈ છે. રાઈટ ટુ એજ્યુકેશન ફોરમના મિત્ર રંજન જણાવે છે કે 2026-27 માટે શાળા અને ઉચ્ચ શિક્ષણ પરનો ખર્ચ કુલ બજેટના માત્ર 2.6% અને GDP ના 0.36% જેટલો છે, જે અસમાનતાઓ સામે લડવા માટે અપૂરતો છે.
વ્યાપક આર્થિક અસરો અને ક્ષેત્રીય પ્રભાવ
બજેટ અંદાજ (BE) અને સુધારેલા અંદાજ (RE) વચ્ચેનો આ સતત તફાવત સૂચવે છે કે બજેટની રચના ઘણીવાર વાર્ષિક આવક અને રોકડ સિલકને અનુરૂપ હોવા કરતાં વધુ મહત્વાકાંક્ષી હોય છે. ખર્ચમાં ઘટાડો કરવાની આ પેટર્ન દર્શાવે છે કે સરકાર કલ્યાણકારી ખર્ચમાં વધારો કરવાનો સંકેત આપે છે, પરંતુ વાસ્તવિક અમલીકરણ અને ડિલિવરી મિકેનિઝમ્સ અપૂરતા હોઈ શકે છે. ગ્રામીણ આવાસ અને જળ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર જેવા ક્ષેત્રો માટે, ભંડોળની આ અછત પ્રોજેક્ટમાં વિલંબ, કામગીરીના ઘટાડેલા સ્તર અને નિર્ણાયક વિકાસ લક્ષ્યોને પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળતા તરફ દોરી શકે છે. નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટે 4.3% ના GDP ના નાણાકીય ખાધ (Fiscal Deficit) લક્ષ્ય સાથે દેવું ઘટાડવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. જોકે, આ સંકલન વિકાસલક્ષી ખર્ચ, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને કૃષિ ક્ષેત્રોમાં કાપ દ્વારા આંશિક રીતે પ્રેરિત જણાય છે. સુધારેલા અંદાજમાં પ્રતિબિંબિત મર્યાદિત નાણાકીય પ્રતિબદ્ધતા, સરકારી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ પર આધાર રાખતા ક્ષેત્રોમાં રોકાણકારોના વિશ્વાસને ડગમગાવી શકે છે અને રાષ્ટ્રીય વિકાસના ઉદ્દેશ્યોને પ્રાપ્ત કરવામાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે.