Whalesbook
RBI નો મિશ્ર સંદેશ
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ નાણાકીય વર્ષ 2026-27 માટેના યુનિયન બજેટને પોતાનો ટેકો આપ્યો છે. RBI એ જણાવ્યું છે કે બજેટમાં ફિસ્કલ ડિસિપ્લિન જાળવવા અને દેશના આર્થિક વિકાસને વેગ આપવા માટે મૂડી ખર્ચ (Capex) પર મોટો ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ બજેટ દેશની સ્થિતિસ્થાપકતા (resilience) અને લાંબા ગાળાના આર્થિક વૃદ્ધિની સંભાવનાઓને મજબૂત કરવા માટે એક વ્યૂહાત્મક બ્લુપ્રિન્ટ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
બજેટના મુખ્ય આંકડા અને લક્ષ્યો
RBI એ બજેટની પ્રશંસા કરતાં જણાવ્યું છે કે, સરકાર ફિસ્કલ ડિસિપ્લિન પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ છે અને તે જ સમયે દેશની સ્થિતિસ્થાપકતા અને લાંબા ગાળાની આર્થિક વૃદ્ધિની સંભાવનાઓને મજબૂત કરી રહી છે. બજેટમાં આવશ્યક ક્ષેત્રો જેવા કે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, સ્થાનિક ટેકનોલોજી અને માનવબળ વિકાસ પર સંસાધનોની ફાળવણી પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. નાણાકીય ખાધ (Fiscal Deficit) ને GDP ના 4.3% સુધી ઘટાડવાનું લક્ષ્ય રાખવામાં આવ્યું છે, જે પાછલા નાણાકીય વર્ષના સુધારેલા અંદાજ 4.4% કરતાં થોડો સુધારો દર્શાવે છે. આ મધ્યમ ગાળાના લક્ષ્ય FY31 સુધીમાં દેવું-થી-GDP ગુણોત્તર 50±1% હાંસલ કરવાની દિશામાં એક પગલું છે.
ભારતના આર્થિક વ્યૂહરચનામાં મૂડી ખર્ચ (Capex) કેન્દ્રસ્થાને છે. વર્ષ 2026-27 માટે ₹12.2 લાખ કરોડ (GDPના 3.1%) ની ફાળવણી કરવામાં આવી છે. અસરકારક મૂડી ખર્ચ (Effective Capex) GDPના 4.4% સુધી વધવાની ધારણા છે, જે FY26 ના સુધારેલા અંદાજ 3.9% કરતાં વધારે છે. મહામારીના સમયગાળાની તુલનામાં આ જાહેર રોકાણ પરનો ભાર નોંધપાત્ર છે, કારણ કે FY21 માં Capex GDPના માત્ર 2.1% હતું.
આ સતત વધી રહેલા Capex ખર્ચને ઉચ્ચ ગુણાંક (multiplier effect) માટે શ્રેય આપવામાં આવે છે, જે ઉત્પાદકતા વધારે છે અને ખાનગી ક્ષેત્રના રોકાણને પ્રોત્સાહન આપે છે. બીજી તરફ, રેવન્યુ ખર્ચ (Revenue Expenditure) ને GDP ના 10.5% સુધી મર્યાદિત રાખવાનું બજેટમાં જણાવવામાં આવ્યું છે, જે પાછલા વર્ષના સુધારેલા અંદાજ 10.8% થી ઘટાડો છે. આવકની બાજુએ, કુલ કર આવક (Gross Tax Revenue) માં 8% નો વધારો થવાનો અંદાજ છે, જે મુખ્યત્વે આવકવેરો અને કેન્દ્રીય આબકારી ફરજ (union excise duties) માં અપેક્ષિત વૃદ્ધિને કારણે છે.
ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને વિશ્લેષણ
ઐતિહાસિક રીતે જોઈએ તો, COVID-19 મહામારી પછી મૂડી ખર્ચ (Capex) તરફ એક મોટો વ્યૂહાત્મક પુનઃ-ઓરિએન્ટેશન જોવા મળ્યું છે. FY21 પહેલાં Capex ખર્ચ વધુ મધ્યમ ગતિએ વધી રહ્યો હતો, પરંતુ ત્યારથી તેમાં નાટકીય ઉછાળો આવ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, GDPના ટકાવારી તરીકે અસરકારક મૂડી ખર્ચ FY21 માં 2.1% થી વધીને FY25BE માં અંદાજિત 3.4% સુધી પહોંચી ગયો છે, જે FY05 પછીનો સૌથી વધુ છે. આ આક્રમક Capex ધકેલવાને ભારતના આર્થિક વૃદ્ધિના પ્રાથમિક ચાલક તરીકે જોવામાં આવે છે.
સરકાર 2026-27 માં 10% ના નોમિનલ GDP વૃદ્ધિ દરની અપેક્ષા રાખે છે, જે મજબૂત રેવન્યુ જનરેશન સૂચવે છે. જોકે, આવકના ઘટકો પર નજીકથી નજર કરીએ તો સંભવિત નબળાઈઓ દેખાય છે. ડાયરેક્ટ ટેક્સ અને કોર્પોરેટ ટેક્સમાં તંદુરસ્ત વૃદ્ધિ (આશરે 11.4% અને 11.7%) ની ધારણા છે, પરંતુ GST રેવન્યુ વૃદ્ધિ અંદાજે 3% સંકોચાવાનો અંદાજ છે. એકંદર હકારાત્મક નોમિનલ GDP વૃદ્ધિ આગાહી હોવા છતાં GSTમાં આ અંદાજિત સંકોચન, ચોખ્ખી કર આવક માટે સકારાત્મક બાજુનું જોખમ (upside risk) હોઈ શકે છે. વધુમાં, કુલ કર આવક (Gross Tax Revenue) ની સ્થિતિ વધુ ગતિશીલ નહીં રહેવાની ધારણા છે, જે દર્શાવે છે કે ટેક્સ કલેક્શન GDP ની તુલનામાં અગાઉના સમયગાળા કરતાં ઓછું ગતિશીલ રહી શકે છે.
સંભવિત જોખમો અને ચિંતાઓ (The Bear Case)
બજેટના મહત્વાકાંક્ષી મૂડી ખર્ચ લક્ષ્યો અને ફિસ્કલ કન્સોલિડેશન પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા અનેક પડકારોનો સામનો કરી રહી છે. કુલ કર આવકમાં 8% નો અંદાજિત વૃદ્ધિ દર મજબૂત હોવા છતાં, તે આશાવાદી આર્થિક વૃદ્ધિ ધારણાઓ અને ચોક્કસ ડાયરેક્ટ ટેક્સ પ્રદર્શન પર ભારે આધાર રાખે છે. GST માં અંદાજિત સંકોચન એક નોંધપાત્ર ચિંતાનો વિષય છે. જો રેવન્યુ લક્ષ્યાંકો ચૂકી જવાય, તો સરકાર તેના ફિસ્કલ ડેફિસિટ લક્ષ્યોને જોખમમાં મૂક્યા વિના તેના Capex ગતિને જાળવી રાખવા સંઘર્ષ કરી શકે છે. વધુમાં, તાજેતરના સૂચકાંકો સૂચવે છે કે Capex ખર્ચના સ્તરો ટોચની નજીક હોઈ શકે છે, અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ખર્ચ વૃદ્ધિ ધીમી પડી રહી છે, જે વર્તમાન વૃદ્ધિ એન્જિનના સ્થિરતા તરફ સંકેત આપી શકે છે.
વિકસિત અર્થતંત્રોથી વિપરીત, જ્યાં દેવું-થી-GDP ગુણોત્તર સરેરાશ 120% થી વધુ છે, ઉભરતા બજારો, જેમાં ભારત (આશરે 55.6% FY27 માટે) નો સમાવેશ થાય છે, તેની પાસે વધુ મધ્યમ પરંતુ હજુ પણ નોંધપાત્ર દેવું બોજ છે. Capex પર ભારે નિર્ભરતા, લાંબા ગાળાની વૃદ્ધિ માટે ફાયદાકારક હોવા છતાં, તેમાં નોંધપાત્ર પ્રારંભિક ખર્ચનો પણ સમાવેશ થાય છે. બજેટમાં ખાસ કરીને ઘરગથ્થુ નિકાલજોગ આવકને સીધી રીતે વધારવા અથવા વિદેશી રોકાણને આકર્ષવા માટેના પગલાંનો અભાવ છે, જે તાત્કાલિક વપરાશ-આધારિત આર્થિક ટેકો મર્યાદિત કરી શકે છે. આ ઉપરાંત, ઓપ્શન્સ ટ્રેડિંગ પર સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) માં વધારો અવરોધ ઊભો કરી શકે છે, જે બજારની લિક્વિડિટી અને સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિને અસર કરી શકે છે.
ભવિષ્યનું દ્રશ્ય
આગળ જોતાં, સરકારનો FY31 સુધીમાં 50±1% ના દેવું-થી-GDP ગુણોત્તર સુધી પહોંચવાનો ઉદ્દેશ્ય ફિસ્કલ સમજદારી પ્રત્યે સતત પ્રતિબદ્ધતા દર્શાવે છે. આર્થિક સર્વે FY27 માટે 6.8-7.2% ની વચ્ચે વાસ્તવિક GDP વૃદ્ધિની આગાહી કરે છે, જે આશરે 10% ની નોમિનલ GDP વૃદ્ધિ અંદાજ દ્વારા સમર્થિત છે. આ દ્રષ્ટિકોણ ₹28.7 લાખ કરોડ સુધી પહોંચવાની અપેક્ષિત ચોખ્ખી કર આવક સાથે, રેવન્યુ કલેક્શન લક્ષ્યાંકોને ટેકો આપે છે. મેન્યુફેક્ચરિંગ, ટેકનોલોજી અને MSME પર બજેટનો ભાર, લક્ષિત યોજનાઓ અને પ્રોત્સાહનો દ્વારા, સર્વસમાવેશક અને ટકાઉ વૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપવાનો હેતુ ધરાવે છે. જોકે, આ ઉદ્દેશ્યો હાંસલ કરવા માટે ઝીણવટભર્યા અમલીકરણ અને સંભવિત વૈશ્વિક આર્થિક અનિશ્ચિતતાઓ અને સ્થાનિક રેવન્યુની અછતને નેવિગેટ કરવાની ક્ષમતાની જરૂર પડશે.