ભારતમાં **₹1 લાખ કરોડના** RDIF ફંડ હોવા છતાં, ડીપ-ટેક સ્ટાર્ટઅપ્સને સરકારી ખરીદીના કડક નિયમોને કારણે મોટો ઓર્ડર મેળવવામાં સંઘર્ષ કરવો પડી રહ્યો છે.
ભારત ડીપ-ટેક ક્ષેત્રમાં ગ્લોબલ લીડર બનવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે અને તેના માટે ₹1 લાખ કરોડનું 'રિસર્ચ, ડેવલપમેન્ટ એન્ડ ઇનોવેશન ફંડ' (RDIF) પણ જાહેર કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, આ આર્થિક મદદ મળવા છતાં, સ્ટાર્ટઅપ્સ એક નવા 'પ્રોક્યોરમેન્ટ પેરાડોક્સ' એટલે કે ખરીદીના વિરોધાભાસમાં ફસાયા છે.
ડીપ-ટેક કંપનીઓ જેવી કે એડવાન્સ્ડ ડાયગ્નોસ્ટિક્સ કે સ્પેશિયલાઇઝ્ડ સેન્સર્સ બનાવતી કંપનીઓ પાસે ટેકનિકલી સક્ષમ પ્રોડક્ટ્સ છે, પરંતુ સરકારી ખરીદીની સિસ્ટમ હજુ પણ જૂની પદ્ધતિ પર ચાલે છે. હાલમાં સરકારની ખરીદીમાં 'L1 મોડેલ' (સૌથી ઓછી કિંમત આપનાર) પર વધુ ભાર આપવામાં આવે છે, જે નવી ટેકનોલોજી લાવનાર સ્ટાર્ટઅપ્સ માટે સ્થાપિત અને જૂની કંપનીઓ સાથે સ્પર્ધા કરવાનું અશક્ય બનાવે છે.
પ્રથમ ગ્રાહક બનવું કેમ જરૂરી છે?
વૈશ્વિક સફળ મોડેલ્સમાં સરકારે પોતે જ ઇનોવેશન માટે 'પ્રથમ ગ્રાહક' (First Customer) બનીને ટેકનોલોજીને માન્યતા આપી છે. ભારતમાં Railways અને Ministry of Defence જેવા સરકારી વિભાગો જો આવા સ્ટાર્ટઅપ્સને ઓર્ડર આપે, તો આ કંપનીઓને પ્રોડક્ટ રિફાઇન કરવામાં અને વૈશ્વિક બજારમાં સ્થાન મેળવવામાં મોટી મદદ મળી શકે છે.
General Financial Rules (GFR) માં સુધારાની જરૂરિયાત
ભારતના પબ્લિક સ્પેન્ડિંગનો આધાર ગણાતા GFR ના નિયમો અત્યારે ખૂબ જ જડ છે. એક્સપર્ટ્સ માને છે કે જો ગવર્નમેન્ટ આ નિયમોમાં ફેરફાર કરી 'આઉટકમ-બેઝ્ડ' ખરીદી પર ધ્યાન આપે, તો પરિસ્થિતિ બદલાઈ શકે છે. એટલે કે, ચોક્કસ ટેકનિકલ સ્પેસિફિકેશન્સને બદલે, સરકાર જે સમસ્યાનું નિરાકરણ ઈચ્છે છે તેના પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.
આ ફેરફારથી માત્ર સ્ટાર્ટઅપ્સને આવકનો સ્ત્રોત જ નહીં મળે, પરંતુ ખાનગી રોકાણકારોનો પણ વિશ્વાસ વધશે. હવે રોકાણકારોની નજર એ વાત પર છે કે સરકાર ક્યારે આ પોલિસીમાં ફ્લેક્સિબિલિટી લાવે છે, જે ડીપ-ટેક સેક્ટરના ગ્રોથ માટે કેટાલિસ્ટ સાબિત થઈ શકે છે.