Whalesbook
CAG ના વિસ્તૃત અભ્યાસ મુજબ, GST એ લગભગ તમામ ભારતીય રાજ્યોના પોતાના ટેક્સ પ્રયાસોને મોટો વેગ આપ્યો છે. GST પહેલાં, રાજ્યોની ટેક્સ આવકમાં વાર્ષિક વૃદ્ધિનો દર 10% ની આસપાસ હતો. પરંતુ, FY19 થી FY24 દરમિયાન, જે સમયગાળામાં મહામારીનો પણ સમાવેશ થાય છે, આ વૃદ્ધિ વધીને 11.7% થઈ ગઈ છે. આ વૃદ્ધિ એવા સમયે થઈ છે જ્યારે GST પહેલાં અનેક પ્રકારના ટેક્સ, જેમ કે એક્સાઇઝ ડ્યુટી, VAT અને એન્ટ્રી ટેક્સને કારણે કરવેરા વ્યવસ્થા જટિલ હતી. GST નો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આ તમામ વેરાઓને એક રાષ્ટ્રીય ટેક્સ માળખામાં એકીકૃત કરવાનો હતો.
જોકે, આ સમગ્ર આવક ચિત્રમાં એક મોટી અસમાનતા જોવા મળી રહી છે. સ્ટેટ ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (SGST) હવે રાજ્યોની પોતાની ટેક્સ આવક (SOTR) માં મુખ્ય ફાળો આપનાર બની ગયું છે, જે ઘણીવાર કુલ આવકના 35% થી 47% જેટલું હોય છે. પરંતુ, GSDP (Gross State Domestic Product) ની સામે SOTR નો ગુણોત્તર છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી લગભગ 6% થી 7% ની આસપાસ સ્થિર રહ્યો છે. આ સૂચવે છે કે રાજ્યો SGST પર વધુ પડતો આધાર રાખી રહ્યા છે અને આવકના અન્ય સ્ત્રોતોમાં વૃદ્ધિ ઘટી રહી છે.
GST ના ફાયદા બધા રાજ્યોમાં સમાન રીતે વહેંચાયા નથી. ગુજરાતમાં આવકમાં સૌથી વધુ ઝડપી વૃદ્ધિ જોવા મળી, જ્યારે તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ, હિમાચલ પ્રદેશ, ઉત્તરાખંડ અને કેરળ જેવા રાજ્યોમાં વૃદ્ધિ ધીમી પડી છે. મહારાષ્ટ્ર, કર્ણાટક, ગુજરાત, તમિલનાડુ અને હરિયાણા જેવા મુખ્ય ઔદ્યોગિક અને સેવા-આધારિત રાજ્યો રાષ્ટ્રીય GST કલેક્શનમાં સૌથી મોટા ફાળો આપવાનું ચાલુ રાખે છે. તેનાથી વિપરીત, જમ્મુ અને કાશ્મીર, પંજાબ, છત્તીસગઢ, મધ્યપ્રદેશ અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોમાં GST આવક GSDP ના પ્રમાણમાં નીચી રહી છે, જે પ્રાદેશિક નાણાકીય અસંતુલન અને વિકાસની અસમાનતા અંગે ચિંતાઓ વધારે છે.
આવકમાં વૃદ્ધિના અહેવાલો છતાં, અનેક જોખમો યથાવત છે. સૌથી મોટી ચિંતા SGST પર વધુ પડતો આધાર રાખવાની છે, જ્યારે આવકના અન્ય ઘટકો કદાચ અવગણાઈ રહ્યા છે. RBI અને ફાઇનાન્સ કમિશનના અહેવાલો સૂચવે છે કે રાજ્યો કેન્દ્ર સરકાર પાસેથી મળતા અનુદાન (transfers) પર વધુ નિર્ભર બન્યા છે. GST કાઉન્સિલ જેવા મંચો હોવા છતાં, કરવેરા સત્તાના કેન્દ્રીકરણની ચિંતાઓ વધી છે, જેનાથી રાજ્યોની નાણાકીય સ્વાયત્તતા (fiscal autonomy) ઘટી શકે છે. ઘણા રાજ્યો આવકની અનિશ્ચિતતા અને GST કાઉન્સિલના નિર્ણયોની પોતાની નાણાકીય સ્વતંત્રતા પર થતી અસર અંગે ચિંતિત છે. વધુમાં, રાજ્યોને મળતી આવક ખોટ અનુદાન (revenue deficit grants) માંથી ઘટાડો કરવાના સૂચનો, ખાસ કરીને નાણાકીય રીતે સંઘર્ષ કરી રહેલા રાજ્યો માટે મોટો પડકાર ઊભો કરે છે. GST યુગમાં, GDP ની ટકાવારી તરીકે એકત્રિત કરાયેલ કુલ આવક, GST પહેલાના સ્તર કરતાં ઘટી હોવાનો પણ અહેવાલ છે, જે રાજ્યો માટે એકંદર કાર્યક્ષમતા અંગે પ્રશ્નો ઊભા કરે છે.
ભારતના Fiscal Federalism નો માર્ગ જટિલ બની રહ્યો છે. 16મા ફાઇનાન્સ કમિશનની ભલામણો નવા સંક્રમણો લાવી રહી છે, જેમાં કેટલાક રાજ્યોના કેન્દ્રીય કરહિસ્સામાં ફેરફાર થઈ રહ્યા છે અને આવક ખોટ અનુદાન બંધ થઈ રહ્યા છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા શેર ન કરાયેલા ઉપકરો (cesses) અને સરચાર્જ (surcharges) ને વહેંચણીપાત્ર કર પૂલમાં સમાવવાની ચર્ચા પણ વિવાદનો મુદ્દો છે. મુખ્ય પડકાર એ છે કે કેન્દ્રીય આવક સંગ્રહ પદ્ધતિઓને રાજ્યોની નાણાકીય સ્વાયત્તતાને મજબૂત કરવા અને આર્થિક વૃદ્ધિના લાભો દેશના તમામ પ્રદેશોમાં સમાન રીતે વહેંચાય તે સુનિશ્ચિત કરવા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું. GST અને fiscal transfer પદ્ધતિઓનું સતત ઉત્ક્રાંતિ આગામી વર્ષોમાં ભારતના નાણાકીય લેન્ડસ્કેપને આકાર આપવામાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવશે.