GST 2.0 ના અમલીકરણને એક વર્ષ પૂર્ણ થયું છે, પરંતુ ભારતીય રાજ્યો માટે પરિણામો મિશ્ર રહ્યા છે. કુલ આવકમાં **10.5%** નો વધારો જોવા મળ્યો હોવા છતાં, ઝારખંડ અને ઓડિશા જેવા ખનિજ-સમૃદ્ધ રાજ્યોને મોટો ફટકો પડ્યો છે. હવે રાજ્યની તિજોરી સ્થાનિક ટેક્સને બદલે આંતર-રાજ્ય ટેક્સ સેટલમેન્ટ પર વધુ નિર્ભર બની છે.
આવકનું બદલાતું ગણિત
સપ્ટેમ્બર 2025 માં GST 2.0 ના અમલીકરણ બાદ ભારતના નાણાકીય માળખામાં મોટો બદલાવ આવ્યો છે. વર્ષ 2022 માં વળતરની વ્યવસ્થા (Compensation) બંધ થયા પછી, હવે રાજ્યોએ રેટમાં થયેલા ફેરફારની સીધી અસર સહન કરવી પડી રહી છે. ઓક્ટોબર 2025 થી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન કુલ આવકમાં 10.5% નો વધારો થયો છે, પરંતુ આ આંકડા પાછળ રાજ્યોની આર્થિક સ્થિતિમાં રહેલી મોટી ખાઈ છુપાયેલી છે.
લોકલ કલેક્શન કરતા સેટલમેન્ટનું મહત્વ વધ્યું
સ્ટેટ GST (SGST) ની આવક હવે સ્થાનિક ઉઘરાણી અને IGST સેટલમેન્ટ વચ્ચે વહેંચાઈ ગઈ છે. સ્થાનિક SGST વૃદ્ધિ દર જે અગાઉ 9.6% હતો, તે ઘટીને માત્ર 5.2% પર આવી ગયો છે. તેની સામે, IGST સેટલમેન્ટમાં 16.6% નો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. ખાસ કરીને આયાત આધારિત IGST માં 27% નો વધારો થયો છે, જેના કારણે રાજ્યોની આવક હવે તેમના નિયંત્રણ બહારના પરિબળો પર વધુ નિર્ભર બની છે.
કોણ વિજેતા અને કોણ પરાજિત?
આ નવા નિયમોના કારણે પ્રાદેશિક અસમાનતા સ્પષ્ટ દેખાય છે. હરિયાણા અને ગુજરાત જેવા રાજ્યો મજબૂત રહ્યા છે, જ્યારે ઝારખંડ, ઓડિશા, છત્તીસગઢ અને મધ્યપ્રદેશ જેવા ઔદ્યોગિક રાજ્યોને લગભગ ₹9,000 કરોડ નો ફટકો પડ્યો છે. કોલસા પરનો ₹400 પ્રતિ ટનનો સેસ હટાવીને ટેક્સને 18% કરવામાં આવતા આ રાજ્યોમાંથી આવકનો પ્રવાહ IGST પુલ તરફ વળી ગયો છે.
પારદર્શિતાનો અભાવ
GST કાઉન્સિલે આ સુધારાનો વાર્ષિક ખર્ચ ₹48,000 કરોડ અંદાજ્યો હતો, પરંતુ આ બોજ કેવી રીતે વહેંચાશે તેની સ્પષ્ટતા કરવામાં નિષ્ફળ રહી છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે કાઉન્સિલે ભવિષ્યમાં કોઈપણ ફેરફાર કરતા પહેલા રાજ્યો મુજબ આવકની અસરનું વિશ્લેષણ અને માસિક સેટલમેન્ટના આંકડા જાહેર કરવા જોઈએ.