ડોલરનું સંકટ: સોનાના ભાવ વધવાની સાથે ઐતિહાસિક આર્થિક પતનનો પીટર શિફ્ટનો અંદાજ!

અર્થશાસ્ત્રી પીટર શિફ્ટ (Peter Schiff) એ યુએસ ડોલરના ભવિષ્ય અંગે એક ગંભીર ચેતવણી જારી કરી છે, જે એક આવનારા 'ઐતિહાસિક આર્થિક પતન' (historic economic collapse) ની આગાહી કરી રહ્યા છે. તેમનો દાવો છે કે વિશ્વની પ્રાથમિક રિઝર્વ એસેટ (primary reserve asset) તરીકે ડોલરનું વર્ચસ્વ સમાપ્ત થઈ રહ્યું છે, અને સોનું તેનું સ્થાન લેવા માટે તૈયાર છે. શિફ્ટ આગાહી કરે છે કે યુએસ ડોલર અન્ય મુખ્ય ચલણો સામે ભારે ઘટાડો જોશે, જે વૈશ્વિક આર્થિક મંચ પર અમેરિકાની 'મફત સવારી' (free ride) નો અંત હશે.

શિફ્ટ પોતાના નિરાશાવાદી દૃષ્ટિકોણ માટે ઘણા બજારના વલણોને પુરાવા તરીકે જુએ છે. સોનાના વધતા ભાવ, સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા યુએસ ટ્રેઝરીઝ (US Treasuries) વેચીને સોનામાં રોકાણ કરવું, અને ડોલરનું સામાન્ય રીતે નબળું પડવું - આ બધાને તેઓ મહત્વપૂર્ણ સૂચક માને છે. તેમના મતે, આ સંકેતો અમેરિકન અર્થતંત્રની મૂળભૂત શક્તિમાં ઘટતા વિશ્વાસને દર્શાવે છે.

આ લેખ ડોલરના 'સુરક્ષિત આશ્રય' (safe-haven) આકર્ષણમાં ઘટાડો દર્શાવે છે. સ્વિસ ફ્રેંક સામે તેનો 14 વર્ષનો નીચો સ્તર રોકાણકારોના વિશ્વાસમાં ઘટાડો સૂચવે છે. સતત ફુગાવો (inflation), વધતા વ્યાજ દરો (interest rates), અને યુએસના વધતા આર્થિક અને નાણાકીય અસ્થિરતા (fiscal instability) આ નબળાઈના મુખ્ય કારણો છે.

યુએસ ડોલર ઇન્ડેક્સ (US Dollar Index) માં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે, જે ડિસેમ્બર 2025 ના અંત સુધીમાં લગભગ 9.4% ઘટ્યો છે, જે બે દાયકામાં તેનું સૌથી ખરાબ વાર્ષિક પ્રદર્શન છે. મજબૂત યુએસ ગ્રોસ ડોમેસ્ટિક પ્રોડક્ટ (GDP) ડેટા હોવા છતાં, બજારની અપેક્ષાઓ 2026 માં ફેડરલ રિઝર્વ (Federal Reserve) દ્વારા વધુ વ્યાજ દરમાં ઘટાડા તરફ નિર્દેશ કરે છે, જે ડોલર પર વધુ દબાણ લાવશે, જ્યારે અન્ય સેન્ટ્રલ બેંકો દરો જાળવી રાખી શકે છે અથવા વધારી શકે છે.

HSBC વિશ્લેષકોના જણાવ્યા મુજબ, ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની અણધારી ટેરિફ નીતિઓ (tariff policies) અને ફેડરલ રિઝર્વ પર તેમનો વધતો પ્રભાવ પણ યુએસ સંપત્તિઓ અને સેન્ટ્રલ બેંકની સ્વતંત્રતામાં રોકાણકારોના વિશ્વાસને ઘટાડી રહ્યો છે.

એક મહત્વપૂર્ણ વૈશ્વિક નાણાકીય વિકાસ એ છે કે સેન્ટ્રલ બેંકો તેમના ભંડાર (reserves) માંથી સોનામાં ફાળવણી વધારી રહી છે. લગભગ 30 વર્ષોમાં પ્રથમ વખત, વૈશ્વિક સેન્ટ્રલ બેંકો હવે યુએસ ટ્રેઝરીઝ (US Treasuries) કરતાં વધુ સોનું ધરાવે છે. 2025 ના અંતના ડેટા દર્શાવે છે કે સેન્ટ્રલ બેંકો પાસે લગભગ 36,000 મેટ્રિક ટન સોનું છે, જેનું મૂલ્ય લગભગ $4.5 ટ્રિલિયન છે, જ્યારે યુએસ ટ્રેઝરીઝનું મૂલ્ય $3.5 ટ્રિલિયન છે. એપ્રિલ 2025 થી, વિદેશી સેન્ટ્રલ બેંકોએ તેમની યુએસ ટ્રેઝરી હોલ્ડિંગ્સમાં લગભગ $183 બિલિયનનો ઘટાડો કર્યો છે, અને ભંડોળને સોનામાં પુનઃ ફાળવ્યું છે.

શિફ્ટ સોના અને ચાંદીના રેકોર્ડ-તોડ ભાવને બજારની તેજી તરીકે નહીં, પરંતુ એક ગંભીર ચેતવણી તરીકે જુએ છે. તેમનું સૂચન છે કે કિંમતી ધાતુઓના ભાવમાં આ આસમાની વધારો યુએસ અર્થતંત્રના પાયામાં વિશ્વાસ ગુમાવવાનો સંકેત છે, અને ત્યારબાદ ગ્રાહક ભાવો (consumer prices), બોન્ડ યીલ્ડ (bond yields), અને બેરોજગારીમાં (unemployment) પણ વધારો થશે.

અમેરિકાની નાણાકીય સ્થિતિ (fiscal position) એક મોટી ચિંતાનો વિષય છે, જેમાં ફેડરલ બજેટ ખાધ (federal budget deficit) અંદાજે $1.74 ટ્રિલિયન (નવેમ્બર 2024 - ઓક્ટોબર 2025) છે અને રાષ્ટ્રીય દેવું (national debt) $37 ટ્રિલિયનથી વધુ છે. આ કારણે, ઘણી સેન્ટ્રલ બેંકો યુએસ ટ્રેઝરીઝની લાંબા ગાળાની સુરક્ષા પર પ્રશ્નો ઉઠાવી રહી છે. 2022 માં યુએસ દ્વારા રશિયન સંપત્તિઓ સ્થિર કર્યા પછી વેગ પામેલ ડી-ડોલરાઇઝેશન (de-dollarization) ની વૃત્તિ, દેશોને પ્રતિબંધો (sanctions) ના જોખમો ઘટાડવા અને ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડવા માટે ભંડારમાં વિવિધતા લાવવા દબાણ કરી રહી છે.

Tavi Costa જેવા મેક્રો વ્યૂહરચનાકારો વર્તમાન વાતાવરણ અને 1970 ના દાયકા વચ્ચે સમાનતાઓ દોરે છે, જેમાં ફુગાવો, નાણાકીય અસ્થિરતા અને ભૌગોલિક રાજકીય ફેરફારો સેન્ટ્રલ બેંકોને સોના તરફ ધકેલી રહ્યા છે. કોસ્ટા સેન્ટ્રલ બેંક હોલ્ડિંગ્સમાં થયેલા ફેરફારને વૈશ્વિક રિઝર્વ રચનામાં (global reserve composition) લાંબા ગાળાના માળખાકીય પરિવર્તનનો સંકેત આપતો 'એક મહત્વપૂર્ણ સીમાચિહ્ન' માને છે.

બધા નિષ્ણાતો શિફ્ટની ગંભીર આગાહીઓ સાથે સહમત નથી. પત્રકાર પોલ બ્લુસ્ટીન (Paul Blustein) દલીલ કરે છે કે ડોલરના પતન વિશેની આગાહીઓ દાયકાઓથી કરવામાં આવી રહી છે અને ઐતિહાસિક રીતે તે ખોટી સાબિત થઈ છે. તેમનો વિશ્વાસ છે કે ડોલરની પ્રભુત્વવાળી સ્થિતિ અને નાણાકીય પ્રતિબંધો (financial sanctions) લાગુ કરવાની અમેરિકાની ક્ષમતા યથાવત રહેશે. જોકે, શિફ્ટ આ વાત પર મક્કમ છે કે વર્તમાન સંજોગો અલગ છે અને વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં મૂળભૂત પરિવર્તનનો સંકેત આપી રહ્યા છે.

આ સમાચાર ચલણ બજારોમાં (currency markets) અસ્થિરતા (volatility) વધારી શકે છે, ખાસ કરીને મુખ્ય ચલણો સામે યુએસ ડોલરના વિનિમય દરને (exchange rate) અસર કરશે. તે સોના અને અન્ય સુરક્ષિત આશ્રય સંપત્તિઓમાં (safe-haven assets) વધુ રોકાણને પણ પ્રોત્સાહન આપી શકે છે, જે કોમોડિટીના ભાવ (commodity prices) અને વૈશ્વિક રોકાણ પ્રવાહને (global investment flows) અસર કરી શકે છે. યુએસ ડોલર વેપાર અથવા ભંડાર પર ભારે નિર્ભર દેશો માટે, આવા ફેરફાર માટે નોંધપાત્ર આર્થિક ગોઠવણોની જરૂર પડી શકે છે. આર્થિક પતનની આગાહી સાચી ઠરે તો, તેના દૂરગામી વૈશ્વિક પરિણામો આવશે.
Impact Rating: 7/10.
Difficult Terms Explained:

• Reserve Asset: રિઝર્વ એસેટ
• Fiat Currency: ફિયાટ ચલણ
• US Dollar Index: યુએસ ડોલર ઇન્ડેક્સ
• Federal Reserve: ફેડરલ રિઝર્વ
• US Treasuries: યુએસ ટ્રેઝરીઝ
• Fiscal Position: નાણાકીય સ્થિતિ
• De-dollarization: ડી-ડોલરાઇઝેશન
• Sanctions: પ્રતિબંધો