Digital Agriculture Mission: જમીનની માલિકીની શરત પર સવાલો, ખેડૂતોને યોજનાનો લાભ મળવામાં મુશ્કેલી

વર્ષ 2024 માં શરૂ કરાયેલ આ મહત્વકાંક્ષી મિશનનો હેતુ ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રનું આધુનિકીકરણ કરવાનો છે, પરંતુ હાલમાં તેના અમલીકરણના માળખા પર અનેક પ્રશ્નો ઉઠી રહ્યા છે. સૌથી મોટો વિવાદ એ બાબત પર છે કે સરકાર ખેડૂત તરીકેની ઓળખ અને સરકારી લાભોને સીધા જ જમીનના માલિકી રેકોર્ડ સાથે જોડી રહી છે.

સમાવેશી પહોંચનો અભાવ

આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, ભારતના કૃષિ ક્ષેત્રમાં કામ કરનારા કુલ લોકોમાંથી 42% મહિલાઓ છે, પરંતુ ગ્રામીણ જમીનના માલિકી હક્કોમાં તેમનો હિસ્સો માત્ર 17% જેટલો જ છે. જો ડિજિટલ સેવાઓ, લોન અને સબસિડી મેળવવા માટે માત્ર જમીનના દસ્તાવેજો જ અનિવાર્ય રાખવામાં આવશે, તો એક મોટો વર્ગ—જેમાં મહિલાઓ અને જમીન વિહોણા ખેડૂતોનો સમાવેશ થાય છે—તે આ યોજનાના લાભોથી વંચિત રહી શકે છે.

ડિજિટલ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સાક્ષરતા

NSSO ના 2025 ના ડેટા મુજબ, માત્ર 50% ગ્રામીણ પુખ્ત વયના લોકો પાસે જ સ્માર્ટફોન અને સ્થિર ઈન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી છે. મહિલાઓના કિસ્સામાં આ આંકડો માત્ર 33% છે. આટલું જ નહીં, ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ પણ એક મોટો પડકાર છે, જ્યાં લગભગ અડધી વસ્તી ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવામાં અસમર્થ છે. આ અવરોધો જ્યાં સુધી દૂર નહીં થાય ત્યાં સુધી મિશનનું લક્ષ્ય અધૂરું રહેવાની સંભાવના છે.

શ્રમ બજાર પર અસર

નિષ્ણાતો એ વાત પર પણ ચિંતિત છે કે જો આ મિશન દ્વારા ખેતીમાં ઝડપથી ઓટોમેશન લાવવામાં આવશે, તો મેન્યુઅલ કામ કરનારા મજૂરો માટે રોજગારીનું સંકટ ઊભું થઈ શકે છે. ખાસ કરીને અનુસૂચિત જાતિ અને જનજાતિના લોકો, જેઓ શારીરિક શ્રમ પર નિર્ભર છે, તેમની આર્થિક સ્થિતિ પર અસર પડી શકે છે. હવે જોવાનું એ રહેશે કે સરકાર આ નીતિમાં કેટલા ફેરફારો કરીને તેને વધુ સમાવેશી બનાવે છે.