ભારતનો સૌથી મોટો વેપારી પાર્ટનર બન્યું ચીન, પણ નિકાસના ભાવે લાગ્યો મોટો ફટકો!

ચીન બન્યું ભારતનું ટોચનું વેપારી ભાગીદાર

ભારતના આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારમાં એક મોટો બદલાવ આવ્યો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન, ચીન ભારતનું સૌથી મોટું વેપારી ભાગીદાર બન્યું છે. બંને દેશો વચ્ચેનો કુલ વેપાર અંદાજે $151.1 બિલિયન સુધી પહોંચ્યો છે, જે ગત વર્ષે અમેરિકા કરતાં વધુ છે. જોકે, ચીન સાથેના આ વધતા વેપાર સાથે ભારતનો વેપાર ખાધ (Trade Deficit) પણ વધીને $112.16 બિલિયન સુધી પહોંચી ગઈ છે. ભારત ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને મશીનરી જેવા ચીની ઉત્પાદનો પર ભારે નિર્ભર રહે છે, જ્યારે તેની ચીનને નિકાસ મુખ્યત્વે કોમોડિટીઝની છે. ચીન સાથેનું આ મોટું અસંતુલન ભારત માટે એક સતત પડકાર છે.

માલસામાનની નિકાસમાં મોટો ઘટાડો

માર્ચ 2026 માં, ભારતના માલસામાનની નિકાસમાં તીવ્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો. છેલ્લા પાંચ મહિનામાં આ સૌથી મોટો ઘટાડો હતો, જે 7.44% ઘટીને $38.92 બિલિયન પર આવી ગયો. આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલી અનિશ્ચિતતા છે. ખાસ કરીને, મધ્ય પૂર્વમાં નિકાસ 50% થી વધુ ઘટી ગઈ, જેના કારણે ભારતને કુલ નિકાસ મૂલ્યમાં $3.5 બિલિયન નું નુકસાન થયું. આ સંઘર્ષે વૈશ્વિક શિપિંગને પણ ગંભીર રીતે ખોરવી નાખ્યું છે. કેપ ઓફ ગુડ હોપ થઈને રૂટ બદલવાથી ટ્રાન્ઝિટ સમયમાં એકથી ત્રણ અઠવાડિયાનો વધારો થયો છે, જ્યારે એશિયા-યુએસ રૂટ પર ફ્રેઈટ રેટમાં 30-50% નો ઉછાળો આવ્યો છે. વોર-રિસ્ક વીમા ખર્ચ ચાર ગણો વધી ગયો છે અને બ્રેન્ટ ક્રૂડ $82 પ્રતિ બેરલને વટાવી જતાં બંકર ફ્યુઅલના ભાવમાં પણ વધારો થયો છે.

સેવાઓની નિકાસ મજબૂત

જોકે, માલસામાનના વેપારમાં પડકારો હોવા છતાં, સેવાઓ (Services) ક્ષેત્ર મજબૂત સ્થિતિસ્થાપકતા દર્શાવી રહ્યું છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે સેવાઓની નિકાસ અંદાજે $418.31 બિલિયન રહેવાનો અંદાજ છે, જે પાછલા વર્ષની સરખામણીમાં લગભગ 8% નો વધારો દર્શાવે છે. સેવા ક્ષેત્ર હવે ભારતના GDP નો મોટો હિસ્સો બની ગયું છે, જે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના પ્રથમ છ મહિનામાં 10% સુધી પહોંચ્યું છે. IT, બિઝનેસ અને નાણાકીય સેવાઓ દ્વારા સંચાલિત આ ક્ષેત્ર બાહ્ય વેપારની નબળાઈઓને સરભર કરવામાં મદદ કરે છે અને એકંદર સ્થિરતાને ટેકો આપે છે. યુકે અને ઓમાન સાથેના નવા મુક્ત વેપાર કરારો (FTAs) આ ક્ષેત્રમાં તકો વધારશે તેવી અપેક્ષા છે.

માર્ચમાં આયાત ઘટતાં વેપાર ખાધ ઘટી

માર્ચ મહિનામાં, આયાતમાં 6.51% ઘટાડો થવાને કારણે વેપાર ખાધ ઘટીને $20.67 બિલિયન થઈ ગઈ, જે નવ મહિનાનો નીચો સ્તર છે. આ ઘટાડો મજબૂત નિકાસ વૃદ્ધિને કારણે નહીં, પરંતુ ક્રૂડ ઓઇલ અને સોના જેવી આયાતમાં ઘટાડો થવાને કારણે થયો. સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ માટે, વેપાર ખાધ વધીને $333.2 બિલિયન થઈ ગઈ, જેનો અમુક હિસ્સો સોના અને ચાંદીની વધુ આયાતને કારણે છે. ચીન સાથેનો વેપાર ખાધ સતત વધી રહી છે, કારણ કે ચીનથી ઉચ્ચ-મૂલ્યની વસ્તુઓ ભારતમાં આવે છે, જ્યારે ભારત મુખ્યત્વે કોમોડિટીઝની નિકાસ કરે છે. વૈશ્વિક વિક્ષેપોને કારણે વધતા શિપિંગ ખર્ચ આયાતના ભાવ અને નિકાસની સ્પર્ધાત્મકતા માટે જોખમ ઊભું કરે છે, જે નફાને અસર કરી શકે છે અને સેવા નિકાસના લાભોને રદ કરી શકે છે. 2026 માં વૈશ્વિક વેપારમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની આગાહી છે, જે વધુ સંરક્ષણવાદ (protectionism) અને વ્યવસાય નિષ્ફળતાઓ તરફ દોરી શકે છે.

ભવિષ્યનું ચિત્ર મિશ્ર

વાણિજ્ય સચિવ રાજેશ અગ્રવાલ 2026-27 માટે આશાવાદી છે અને નિકાસકારોની સ્થિતિસ્થાપકતા પર ભાર મૂકે છે. જોકે, આંકડા એક જટિલ ચિત્ર સૂચવે છે. ચાલુ સંઘર્ષને કારણે એપ્રિલમાં નિકાસ સ્થિર રહેવાની ધારણા છે. યુકે અને ઓમાન સાથેના નવા મુક્ત વેપાર કરારો વૃદ્ધિની તકો પ્રદાન કરી શકે છે. તેમ છતાં, આ બાબતોને ધીમી પડી રહેલી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા, સતત ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા અને ચીન સાથેના ચાલુ વેપાર અસંતુલનને ધ્યાનમાં રાખીને જોવી પડશે. ભવિષ્યમાં નિકાસ વૃદ્ધિ વર્તમાન ક્ષેત્રોથી આગળ વધીને વૈવિધ્યકરણ અને વધતા વૈશ્વિક અસ્થિરતા ખર્ચના સંચાલન પર નિર્ભર રહેશે.