પશ્ચિમ એશિયાના તણાવથી ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર ખતરો: વેપાર અને ઊર્જા ક્ષેત્રે મોટી ચિંતા

પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ હવે માત્ર કૃષિ નિકાસ (Agricultural Exports) પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થામાં પણ ખળભળાટ મચાવી રહ્યો છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા વ્યૂહાત્મક દરિયાઈ માર્ગો બંધ થવાને કારણે નિકાસ ચૂકવણીઓમાં (Export Payments) સંકટ ઊભું થયું છે અને દેશની ઊર્જા સુરક્ષા (Energy Security) પણ જોખમમાં મુકાઈ ગઈ છે. આ પરિસ્થિતિમાં વેપાર અવરોધ, ઊર્જાના વધતા ભાવ અને નબળી સપ્લાય ચેઇન (Supply Chain) જેવી અનેક સમસ્યાઓ સામે આવી રહી છે.

ભારતનો નિકાસ વેપાર દબાણમાં

ભારતનો પ્રીમિયમ બાસમતી ચોખા (Basmati Rice) ક્ષેત્ર ખાસ કરીને દબાણ હેઠળ છે. માલ બંદરો પર અટવાઈ ગયો છે અને નિકાસકારોને મોટી ચુકવણી વિલંબનો સામનો કરવો પડી રહ્યો છે. આ રકમ ₹2,000 કરોડ થી ₹25,000 કરોડ સુધી પહોંચી ગઈ છે. આનાથી વેપારીઓની આર્થિક સ્થિતિ અને ખેડૂતોની આવક પર સીધી અસર પડી રહી છે. FY23-24 માં ભારતે લગભગ 5.24 મિલિયન મેટ્રિક ટન બાસમતી ચોખાની નિકાસ કરી હતી, જેની કિંમત $5.8 બિલિયન થી વધુ હતી, અને મધ્ય પૂર્વ તેનો મુખ્ય બજાર રહ્યો છે.

ઊર્જા સુરક્ષા અને વધતા ખર્ચની ચિંતા

ભારત માટે ઊર્જા સુરક્ષા એ સૌથી મોટી ચિંતાનો વિષય છે. દેશ તેની 85% થી વધુ ક્રૂડ ઓઈલ (Crude Oil) અને અડધાથી વધુ લિક્વિફાઈડ નેચરલ ગેસ (LNG) ની આયાત કરે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુની વૈશ્વિક તેલ વેપારના લગભગ 20-25% અને LNG વેપારના આશરે 20% માટે મહત્વપૂર્ણ છે. જોખમો વધવાને કારણે મોટાભાગના જહાજો આ માર્ગનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળી રહ્યા છે. આના કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય પર દબાણ વધ્યું છે અને ઊર્જાના ભાવ પણ આસમાને પહોંચ્યા છે. બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent Crude) નો ભાવ હાલ $105-$113 પ્રતિ બેરલની આસપાસ છે, જે ભારત માટે મોંઘવારી અંગે ચિંતાજનક છે. એશિયન LNG સ્પોટ પ્રાઈસ (Asian LNG Spot Prices) પણ લગભગ $18.45/MMBtu ની આસપાસ છે. ઊર્જાના આ આંચકાને કારણે આયાતી માલસામાનના લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચમાં પણ ભારે વધારો થયો છે, જેમાં વોર-રિસ્ક ઇન્સ્યોરન્સ (War-Risk Insurance) અને ફ્રેઇટ રેટ્સ (Freight Rates) માં 800% સુધીનો વધારો જોવા મળ્યો છે.

અન્ય ક્ષેત્રો પર પણ અસર

ફક્ત બાસમતી ચોખા અને ઊર્જા જ નહીં, પરંતુ Crisil Ratings નો એક રિપોર્ટ સૂચવે છે કે અન્ય ઘણા ભારતીય ક્ષેત્રો પણ પશ્ચિમ એશિયાની અસ્થિરતાથી પ્રભાવિત છે. તેમાં ખાતરો (Fertilisers), હીરા પોલિશિંગ (Diamond Polishing), ટ્રાવેલ ઓપરેટર્સ (Travel Operators) અને એરલાઇન્સ (Airlines) નો સમાવેશ થાય છે. LNG પર નિર્ભર ઉદ્યોગો, જેમ કે સિરામિક્સ, મુશ્કેલીનો સામનો કરી રહ્યા છે. ઊર્જાના ઊંચા ભાવ ક્રૂડ-લિંક્ડ ક્ષેત્રો જેવા કે ડાઉનસ્ટ્રીમ ઓઈલ રિફાઇનર્સ (Downstream Oil Refiners), ટાયર ઉત્પાદકો (Tyre Manufacturers), પેઇન્ટ કંપનીઓ (Paint Companies), સ્પેશિયાલિટી કેમિકલ્સ (Speciality Chemicals) અને સિન્થેટિક ટેક્સટાઇલ (Synthetic Textiles) પર પણ બોજ વધારી રહ્યા છે. મધ્ય પૂર્વ વેપાર અને બજાર બંને હોવાથી, ખાદ્ય વ્યવસાય (Food Business) અને કિંમતી ધાતુઓ તથા જ્વેલરી (Precious Metals & Jewellery) ની આયાત કરતા ક્ષેત્રો પણ પ્રભાવિત થયા છે. ભૂતકાળમાં પણ, મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષોએ ભારતની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી છે, જેમ કે ઈરાન-ઈરાક યુદ્ધ અને 1991ના ગલ્ફ વોર.

આર્થિક નબળાઈઓ ઉજાગર

આ પરિસ્થિતિ ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની નબળાઈઓને ઉજાગર કરી રહી છે. ઊર્જા જેવી આવશ્યક વસ્તુઓની આયાત પર ભારતની ભારે નિર્ભરતા તેને બાહ્ય આંચકાઓ સામે સંવેદનશીલ બનાવે છે. તેલની આયાત બિલ વધવાને કારણે વર્તમાન ખાતાના ખાધ (Current Account Deficit) માં વધારો અને ભારતીય રૂપિયા (Indian Rupee) માં નબળાઈ (જે લગભગ 92 INR/USD ના રેકોર્ડ નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો હતો) મોંઘવારીને વેગ આપી રહી છે. વૈશ્વિક અનિશ્ચિતતાને કારણે વિદેશી રોકાણકારો (Foreign Investors) પણ ભારતીય શેરબજારમાંથી અબજો ડોલર પાછા ખેંચી રહ્યા છે. નાના અને મધ્યમ ઉદ્યોગો (MSMEs) લાંબા ચુકવણી ચક્ર અને વધતા ખર્ચને કારણે વધુ નાણાકીય મુશ્કેલીઓનો સામનો કરી રહ્યા છે.

સરકારના પગલાં અને ભવિષ્યની રણનીતિ

આ સ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય સરકારે ઉચ્ચ-સ્તરીય બેઠકો યોજી છે. સંરક્ષણ મંત્રી (Defence Minister) ની અધ્યક્ષતામાં સર્વપક્ષીય બેઠક યોજાઈ હતી. નિકાસની મુદતો લંબાવવા અને સપ્લાય ચેઇન રેઝિલિયન્સ (Supply Chain Resilience) માટે એક ઇન્ટર-મિનિસ્ટ્રીયલ ગ્રુપ (Inter-Ministerial Group) ની રચના જેવા પગલાં લેવાયા છે. રસાયણો અને ફાર્માસ્યુટિકલ્સ જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રો માટે આયાતના સ્ત્રોતોમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવા અને નવા નિકાસ બજારો શોધવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવી રહ્યું છે. લાંબા ગાળે, અસ્થિર વૈશ્વિક બજારો પર નિર્ભરતા ઘટાડીને, સ્વદેશી ક્ષમતાઓને મજબૂત કરવા અને આર્થિક સ્થિતિસ્થાપકતા (Economic Resilience) વધારવાનો લક્ષ્યાંક છે.