વૈશ્વિક રિઝર્વ રણનીતિઓમાં મોટો ભેદ

માર્ચ 2026 માં વૈશ્વિક રિઝર્વ મેનેજમેન્ટમાં એક મોટો ભેદ જોવા મળ્યો. કેટલીક સેન્ટ્રલ બેંકો તાત્કાલિક આર્થિક દબાણને પહોંચી વળવા રોકડ મેળવવા માટે સોનું વેચી રહી હતી, જ્યારે અન્ય લાંબા ગાળાના વૈવિધ્યકરણ અને ભૌગોલિક રાજકીય (Geopolitical) જોખમો સામે રક્ષણ માટે મોટા પ્રમાણમાં સોનું ખરીદી રહી હતી. આ ભેદ સોનાના ભાવમાં તીવ્ર ઉતાર-ચઢાવ વચ્ચે જોવા મળ્યો, જે સંઘર્ષો અને મુખ્ય આર્થિક પ્રવાહોથી પ્રભાવિત હતો.

તુર્કીએ રોકડ માટે સોનું વેચ્યું, જ્યારે અન્ય ખરીદી રહ્યા છે

માર્ચ 2026 માં, ફેબ્રુઆરીની ચોખ્ખી ખરીદીના બદલે સેન્ટ્રલ બેંકોએ કુલ 30 ટન સોનું વેચ્યું. તુર્કી આ વેચાણનું મુખ્ય કારણ હતું, જેણે તેની ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વ (Foreign Exchange Reserves) વધારવા અને ચલણ સંરક્ષણના પ્રયાસો દરમિયાન લિક્વિડિટી (Liquidity) ની માંગ પૂરી કરવા માટે 60 ટન સોનું વેચી દીધું. આ વેચાણમાં ગોલ્ડ-ફોર-એફએક્સ (Gold-for-FX) સ્વેપનો સમાવેશ થાય છે, જે સૂચવે છે કે તે કામચલાઉ હોઈ શકે છે. રશિયાએ પણ 6 ટન સોનું વેચ્યું. તેનાથી વિપરીત, ઘણી સેન્ટ્રલ બેંકોએ તેમના સોનાના ભંડારમાં વધારો કરવાનું ચાલુ રાખ્યું. પોલેન્ડની નેશનલ બેંક એક મોટી ખરીદદાર હતી, જેણે માર્ચમાં 11 ટન અને પ્રથમ ત્રિમાસિક ગાળામાં 31 ટન સોનું ઉમેર્યું. આ પોલેન્ડની બહુ-વર્ષીય યોજનાનો એક ભાગ છે, જેનો ધ્યેય 700 ટન સોનું રાખવાનો છે, જે સુરક્ષા ચિંતાઓ અને નાણાકીય સ્વતંત્રતાની ઇચ્છાથી પ્રેરિત છે. ઉઝબેકિસ્તાન અને કઝાકિસ્તાને પણ સતત સોનું સંપાદન કર્યું, અનુક્રમે 9 ટન અને 6 ટન ખરીદી. ચીનની સેન્ટ્રલ બેંક (People's Bank of China) એ 5 ટન ઉમેર્યું, જે સતત 17મા મહિનાની ખરીદી દર્શાવે છે. આ લાંબા ગાળાની રણનીતિ, રિઝર્વ વૈવિધ્યકરણ અને ચલણના ઉતાર-ચઢાવ તથા ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો સામે રક્ષણ માટે છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) એ તેની ખરીદી ધીમી પાડી, પરંતુ ઊંચા ભાવને કારણે તેના સોનાના હોલ્ડિંગનું મૂલ્ય અને કુલ ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વમાં તેનો હિસ્સો વધીને 17.2% થયો, જેને સ્થાનિક હોલ્ડિંગ્સના પુનરાગમન (Repatriation) દ્વારા મદદ મળી.

સોનાની ભૂમિકા: ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ વચ્ચે સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન

માર્ચમાં સોનાના ભાવમાં 'ભૌગોલિક રાજકીય વિરોધાભાસ' (Geopolitical Paradox) જોવા મળ્યો. મધ્ય પૂર્વના સંઘર્ષે શરૂઆતમાં ભાવને $5,400 પ્રતિ ઔંસની ઉપર ધકેલી દીધો, પરંતુ બાદમાં યુએસ ડોલરની મજબૂતી અને ફેડરલ રિઝર્વના વ્યાજ દરની અપેક્ષાઓમાં ફેરફાર જેવા મેક્રોઇકોનોમિક પરિબળોને કારણે ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો થયો અને તે $4,100-$4,400 ની રેન્જમાં આવી ગયા. આ ભાવના ઉતાર-ચઢાવ છતાં, સોનાની વ્યૂહાત્મક અસ્કયામત (Strategic Asset) તરીકેની મૂળભૂત ભૂમિકા મજબૂત થઈ રહી છે. હવે તે વૈશ્વિક ફોરેન એક્સચેન્જ રિઝર્વનો 20% હિસ્સો ધરાવે છે, જે યુરો કરતાં વધુ અને યુએસ ડોલર પછી બીજા ક્રમે છે. સેન્ટ્રલ બેંકો વ્યૂહાત્મક રીતે સોનું ખરીદી રહી છે, માત્ર તાત્કાલિક લાભ માટે નહીં, જેથી તેઓ એકલ ચલણ (Single Currency) થી વૈવિધ્યકરણ કરી શકે, ડોલર પરની નિર્ભરતા ઘટાડી શકે અને કોઈ પ્રતિપક્ષી જોખમ (Counterparty Risk) વિનાની સંપત્તિ ધરાવી શકે. ઉભરતા બજારોએ તેમના સોનાના ભંડારમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે, તેનો ઉપયોગ પ્રતિબંધો (Sanctions) અને ચલણના અવમૂલ્યન (Currency Devaluation) સામે હેજિંગ (Hedging) માટે કરી રહ્યા છે. અંદાજો સૂચવે છે કે સેન્ટ્રલ બેંકો 2026 માં 800-850 ટન સોનું ખરીદવાનું ચાલુ રાખી શકે છે, જે ભાવ માટે ટેકો પૂરો પાડી શકે છે.

જોખમો અને સંભવિત ભાવ દબાણ

સોનાના સંચયના વલણ છતાં, જોખમો યથાવત છે. તુર્કીનું મોટું વેચાણ દર્શાવે છે કે ચલણ અને લિક્વિડિટી સંકટનો સામનો કરી રહેલી નબળી અર્થવ્યવસ્થાઓ તેમના ચલણને બચાવવા માટે સોનાનો ઉપયોગ છેલ્લા ઉપાય તરીકે કેવી રીતે કરી શકે છે, જે અન્યત્ર પણ જોવા મળ્યું છે. તાત્કાલિક રોકડની આ જરૂરિયાત ટૂંકા ગાળાના ભાવ દબાણ ઊભું કરી શકે છે, જે માર્ચમાં જોવા મળ્યું હતું. 'ભૌગોલિક રાજકીય વિરોધાભાસ' એ પણ દર્શાવ્યું કે મેક્રોઇકોનોમિક દળો, જેમ કે ડોલરની મજબૂતી અને ફેડરલ રિઝર્વની નીતિ, સુરક્ષિત આશ્રયસ્થાન (Safe-Haven) અસ્કયામતોની માંગ પર કામચલાઉ રીતે પ્રભુત્વ જમાવી શકે છે, જેના કારણે ભૌગોલિક રાજકીય અશાંતિ દરમિયાન પણ ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો થઈ શકે છે. જ્યારે સેન્ટ્રલ બેંકની ખરીદી ટેકો પૂરો પાડે છે, ત્યારે ઊંચું વૈશ્વિક દેવું અને મુખ્ય સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા કડક નાણાકીય નીતિ (Monetary Policy) ચાલુ રાખવાની સંભાવના સોના જેવી બિન-વ્યાજ-વહન (Non-interest-bearing) અસ્કયામતો પર દબાણ લાવી શકે છે. ગંભીર આર્થિક મુશ્કેલીમાં રહેલા દેશો દ્વારા વધુ ફરજિયાત વેચાણ શક્ય છે, ખાસ કરીને જો ભૌગોલિક રાજકીય સંઘર્ષો આર્થિક આંચકાઓને વધુ તીવ્ર બનાવે અથવા પ્રતિબંધો વિસ્તૃત કરે.

આઉટલુક: સતત માંગની અપેક્ષા

વિશ્લેષકો 2026 માં સોનાના ભાવને સતત ટેકો મળવાની અપેક્ષા રાખે છે, જે સેન્ટ્રલ બેંકોની ચાલુ માંગ, ભૌગોલિક રાજકીય ફેરફારો અને ફુગાવા (Inflation) થી રક્ષણની જરૂરિયાત દ્વારા સંચાલિત થશે. ગોલ્ડમેન સૅક્સ (Goldman Sachs) અને જે.પી.મોર્ગન (J.P. Morgan) જેવી સંસ્થાઓ આગાહી કરે છે કે વર્ષના અંત સુધીમાં સોનાના ભાવ $5,400 થી વધીને $6,000 પ્રતિ ઔંસ સુધી પહોંચી શકે છે, જે સૂચવે છે કે વર્તમાન સ્તરો ઊંચા મૂલ્યાંકનના નવા તબક્કાની નિશાની હોઈ શકે છે. વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલ (World Gold Council) નો અંદાજ છે કે 2026 માં સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા 800-850 ટન સોનાની ચોખ્ખી ખરીદી ઊંચી રહેવાની શક્યતા છે, જે સોનાની મુખ્ય વ્યૂહાત્મક અસ્કયામત તરીકેની ભૂમિકાની પુષ્ટિ કરે છે.