રશિયાનો ભારત-ચીનને તેલનો પ્રસ્તાવ: હોર્મુઝમાં તણાવ વધ્યો, વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં નવી ગતિવિધિ

હોર્મુઝમાં તણાવ અને રશિયાનો સપ્લાય પ્રસ્તાવ

વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં હાલમાં હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ પર સુરક્ષાને લઈને તણાવ વધી રહ્યો છે. ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સે (IRGC) આ જળમાર્ગ પર 'સંપૂર્ણ નિયંત્રણ' હોવાનો દાવો કર્યો છે. આ સ્થિતિમાં, યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની નેવીએ આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજોની મુક્ત અવરજવર સુનિશ્ચિત કરવા માટે એસ્કોર્ટ (સુરક્ષા) પૂરી પાડવાની ખાતરી આપી છે. આ સંવેદનશીલ પરિસ્થિતિમાં, રશિયાએ ભારત અને ચીન જેવા તેના મુખ્ય એશિયન ભાગીદારોને ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો વધારવાની તૈયારી દર્શાવી છે, જે એશિયાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે એક મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.

ભારત માટે હોર્મુઝનું મહત્વ અને સંભવિત અસર

ભારત તેની દૈનિક ક્રૂડ ઓઇલ આયાતના મોટાભાગનો, એટલે કે લગભગ 2.7 મિલિયન બેરલ જેટલો જથ્થો, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા વ્યૂહાત્મક માર્ગ પરથી પસાર કરે છે. આ માર્ગ પર કોઈપણ અવરોધ વૈશ્વિક તેલના ભાવોને સીધી અસર કરી શકે છે. હાલમાં, બ્રેન્ટ ક્રૂડ ફ્યુચર્સ લગભગ $82 પ્રતિ બેરલની આસપાસ ટ્રેડ થઈ રહ્યા છે, અને વિશ્લેષકો માને છે કે જો તણાવ વધુ વધશે તો ભાવો પર ઉપરનું દબાણ આવી શકે છે. આ સંજોગોમાં, રશિયા દ્વારા પુરવઠો વધારવાનો પ્રસ્તાવ ભારત માટે રાહતરૂપ બની શકે છે.

એશિયામાં રશિયાની ઊર્જા રાજદ્વારી અને ભાવ લાભ

રશિયા પશ્ચિમી પ્રતિબંધોનો સામનો કરી રહ્યું હોવા છતાં, એશિયામાં પોતાને એક અનિવાર્ય ઊર્જા પ્રદાતા તરીકે સ્થાપિત કરવા માંગે છે. ફેબ્રુઆરી મહિનામાં, રશિયા ભારતનો સૌથી મોટો ક્રૂડ સપ્લાયર બન્યો રહ્યો, ભલે તેના દૈનિક પુરવઠામાં જાન્યુઆરીના 1.1 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસના સ્તરથી થોડો ઘટાડો થઈને ફેબ્રુઆરીમાં 1 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસની આસપાસ રહ્યો હોય. રસપ્રદ વાત એ છે કે, આ સમયગાળા દરમિયાન સાઉદી અરેબિયાએ તેના પુરવઠામાં લગભગ 30% નો વધારો કર્યો અને તે પણ 1 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસની નજીક પહોંચી ગયો. રશિયન યુરલ્સ ક્રૂડ હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડ કરતાં લગભગ $5-$7 પ્રતિ બેરલના ડિસ્કાઉન્ટ પર ઉપલબ્ધ છે. ભારત અને ચીન જેવી મોટી ઈકોનોમીઓ આ ભાવ લાભનો ફાયદો ઉઠાવીને પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતો પૂરી કરી રહી છે. જ્યારે સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા દેશો તેમના ક્રૂડને એશિયા માટે બ્રેન્ટ જેવા આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્ચમાર્કની નજીક ભાવે વેચે છે.

રશિયા માટેના જોખમો અને ભાવની અસ્થિરતા

જોકે, રશિયાની આ રણનીતિમાં કેટલાક જોખમો પણ રહેલા છે. તે મર્યાદિત સંખ્યામાં એશિયન ખરીદદારો પર નિર્ભર છે, જે તેની નબળાઈ વધારે છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં કોઈપણ મોટી ભૌગોલિક રાજકીય ઘટના ભાવમાં તીવ્ર અસ્થિરતા લાવી શકે છે અથવા ઊર્જા પ્રવાહને સંપૂર્ણપણે બદલી શકે છે. ભૂતકાળમાં, હોર્મુઝ સ્ટ્રેટમાં સુરક્ષા ઘટનાઓને કારણે તેલના ભાવમાં 5-15% સુધીનો તીવ્ર, જોકે ઘણીવાર ટૂંકા ગાળાનો, ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. આ ઉપરાંત, કોઈપણ નવા આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિબંધો રશિયાની નિકાસ ક્ષમતાઓને વધુ જટિલ બનાવી શકે છે. હાલમાં, OPEC+ ના ઉત્પાદન ક્વોટા વૈશ્વિક પુરવઠા માટે એક આધાર પૂરો પાડે છે, પરંતુ પ્રાદેશિક સંઘર્ષોની વિક્ષેપક અસરો સામે મર્યાદિત બફર આપે છે.

ભવિષ્યનું ચિત્ર: ઊર્જા પ્રવાહમાં સંભવિત ફેરફાર

જેમ જેમ વૈશ્વિક ઊર્જા બજારો મધ્ય પૂર્વની અસ્થિરતા અને રશિયાની બદલાતી નિકાસ રણનીતિ વચ્ચે સંતુલન જાળવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, તેમ તેમ એશિયામાં સસ્તા ક્રૂડની સતત માંગ મુખ્ય ડ્રાઈવર બની રહેશે. બજાર વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ અને પુરવઠા-માંગના સંતુલન પર આધારિત તેલના ભાવોમાં અસ્થિરતા ચાલુ રહી શકે છે. ભારત અને ચીન માટે ઊર્જા સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવવાની વ્યૂહાત્મક જરૂરિયાત, રશિયાની પુરવઠો કરવાની તૈયારી સાથે મળીને, વૈશ્વિક ઊર્જા પ્રવાહમાં એક સતત પુનઃ ગોઠવણી સૂચવે છે. આ ફેરફાર એવા સપ્લાયર્સને ફાયદો પહોંચાડી શકે છે જેઓ રાજકીય દબાણથી પરવા કર્યા વિના સ્પર્ધાત્મક ભાવે વિશ્વસનીય વોલ્યુમ ઓફર કરી શકે છે.