ભારતમાં નેપાળથી રિફાઈન્ડ ખાદ્ય તેલની આયાત 2023માં 47,295 ટનથી વધીને 2025માં અંદાજે 8.04 લાખ ટન સુધી પહોંચી ગઈ છે. SAFTA ફ્રેમવર્ક હેઠળ થયેલા આ ઝડપી વધારાને કારણે સ્થાનિક રિફાઈનરી વ્યવસાયો પર સંભવિત જોખમો અંગે ચિંતાઓ વધી રહી છે.
નેપાળથી આયાતમાં આટલો મોટો વધારો કેમ?
ભારતમાં નેપાળથી આવતા રિફાઈન્ડ ખાદ્ય તેલની આયાતમાં થયેલો જંગી વધારો ટ્રેડ પોલિસી પર નવી ચર્ચા જગાવી રહ્યો છે. ભારતીય વેજીટેબલ ઓઇલ પ્રોડ્યુસર્સ એસોસિએશન (IVPA) દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, સાઉથ એશિયન ફ્રી ટ્રેડ એરિયા (SAFTA) કરાર હેઠળ આ તેલની આયાતમાં નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે. 2023માં આ આયાત માત્ર 47,295 ટન હતી, જે 2024માં વધીને 1.24 લાખ ટન થઈ અને હવે 2025માં તે 8.04 લાખ ટનને પાર પહોંચવાનો અંદાજ છે. આ દર્શાવે છે કે માત્ર બે વર્ષમાં આયાતમાં 17 ગણાથી વધુનો વધારો થયો છે.
સ્થાનિક રિફાઈનરીઓ પર અસર
દેશની ખાદ્ય તેલ રિફાઈનિંગ ઈન્ડસ્ટ્રી આ ટ્રેન્ડથી ચિંતિત છે. સામાન્ય રીતે, ભારતીય રિફાઈનર્સ ક્રૂડ (Crude) ખાદ્ય તેલની આયાત પર નિર્ભર હોય છે, જેને દેશમાં પ્રોસેસ કરીને વેલ્યુ-એડિશન (Value-addition) કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયા સ્થાનિક રોજગારી અને મેન્યુફેક્ચરિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ટેકો આપે છે. પરંતુ, જ્યારે SAFTA જેવા ટ્રેડ કરારો હેઠળ રિફાઈન્ડ તેલ ડ્યુટી-ફ્રી (Duty-free) આયાત થાય છે, ત્યારે તે સ્થાનિક રીતે રિફાઈન થયેલા તેલની સરખામણીમાં સસ્તું પડે છે. જો આ ટ્રેન્ડ ચાલુ રહેશે, તો સ્થાનિક રિફાઈનર્સને ઓછી કિંમતના રિફાઈન્ડ ઈમ્પોર્ટ્સ (Imports) સાથે સ્પર્ધા કરવા માટે તેમના પ્રોફિટ માર્જિન (Profit Margin) પર દબાણનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
ટ્રેડ ફ્રેમવર્ક અને નીતિની સમીક્ષા
SAFTA ફ્રેમવર્કનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય પ્રાદેશિક વેપાર સહકારને પ્રોત્સાહન આપવાનો હતો. જોકે, IVPA એ નિર્દેશ કર્યો છે કે આયાતના વર્તમાન સ્તરને જોતાં તાત્કાલિક નીતિ સમીક્ષાની જરૂર છે. આવી સમીક્ષાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો રહેશે કે ટ્રેડ પોલિસી ભારતના સ્થાનિક રિફાઈનિંગ ક્ષમતા અને લાંબા ગાળાના ફૂડ સિક્યોરિટી (Food Security) ઉદ્દેશ્યોને સમર્થન આપે. ઉદ્યોગના હિતધારકોને ચિંતા છે કે જો નેપાળથી આયાત લગભગ 10 લાખ ટન સુધી પહોંચતી રહેશે, તો સ્થાનિક રિફાઈનિંગ સેક્ટર એક મોટા માળખાકીય પડકારનો સામનો કરી શકે છે.
રોકાણકારો માટે ભવિષ્યના સંકેતો
ખાદ્ય તેલ અને FMCG સેક્ટરના રોકાણકારો માટે, મુખ્ય બાબત એ જોવાની રહેશે કે શું સરકાર પાડોશી દેશો પાસેથી રિફાઈન્ડ તેલ અંગેના ટ્રેડ ડ્યુટી (Trade Duty) અથવા આયાત નિયમોમાં કોઈ ગોઠવણ કરે છે. આ નીતિઓમાં ફેરફાર કાચા માલની કિંમત, પ્રાઇસિંગ પાવર (Pricing Power) અને લિસ્ટેડ ખાદ્ય તેલ કંપનીઓની એકંદર નફાકારકતાને અસર કરી શકે છે. રોકાણકારોએ કોઈપણ સત્તાવાર સરકારી પ્રતિભાવ અથવા નવા ટ્રેડ સેફગાર્ડ્સ (Trade Safeguards) પર પણ નજર રાખવી જોઈએ જે સ્થાનિક રિફાઈનિંગ ઉદ્યોગને આયાતના આ ઉછાળાથી બચાવવા માટે લાગુ થઈ શકે છે.