ઉદય કોટકની ગંભીર ચેતવણી: ભારતમાં 'ઓઇલ શોક'નો ભય, અર્થતંત્ર પર સંકટના વાદળો!

'ઓઇલ શોક' શું છે અને ભારત પર અસર?

ઉદય કોટકે દેશની ઊર્જા સુરક્ષા અંગે ઊંડી ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે ભલે હાલમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ઉછાળો દેખાઈ રહ્યો હોય, પરંતુ તેની સંપૂર્ણ અસર હજુ ગ્રાહકો સુધી પહોંચી નથી. ભૌગોલિક રાજકીય તણાવના કારણે ઊર્જાના ભાવમાં વૃદ્ધિ ચાલુ રહી શકે છે, અને ભારત જેવા ઊર્જા આયાત પર નિર્ભર દેશો માટે આ સ્થિતિ ખતરનાક બની શકે છે. તેમણે 'ઘટના પહેલાં સાવચેતી' (paranoia before the event) અપનાવવાની સલાહ આપી છે.

ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં તેજી અને બજાર પર અસર

મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા તણાવને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) નો ભાવ સતત $100 પ્રતિ બેરલને પાર કરી રહ્યો છે. આ તેજીની અસર ભારતીય શેરબજાર પર પણ દેખાઈ રહી છે. તાજેતરના અઠવાડિયાઓમાં, નિફ્ટી 50 (Nifty 50) અને મિડકેપ (Midcap) ઇન્ડેક્સમાં લગભગ 9% નો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ જેવા ભૂતકાળના સંકટો જેવી જ પેટર્ન દર્શાવે છે. જોકે, એનર્જી અને પબ્લિક સેક્ટર અંડરટેકિંગ (PSU) શેરોમાં માત્ર 5% થી 6% નો ઘટાડો થયો છે, જે કદાચ રોકાણકારો દ્વારા સતત માંગ અથવા આ ક્ષેત્રોના વ્યૂહાત્મક મહત્વને કારણે હોઈ શકે છે.

કોટકના મતે, ઓઇલ કંપનીઓ હાલમાં કેટલાક ખર્ચાઓ પોતાના પર સહન કરી રહી છે, જેના કારણે ગ્રાહકો પર તાત્કાલિક અસર દેખાતી નથી. પરંતુ જો ભાવ ઊંચા રહેશે તો આ સ્થિતિ લાંબો સમય ટકી રહેશે નહીં.

ભારતની ઊર્જા નિર્ભરતા અને વિવિધતા પ્રયાસો

ભારત તેની કુલ ક્રૂડ ઓઈલ જરૂરિયાતના લગભગ 85-90% આયાત કરે છે. આ ઊંચી નિર્ભરતા વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અસ્થિરતા આવે ત્યારે દેશને નાજુક સ્થિતિમાં મૂકી દે છે. ભૂતકાળમાં, ઊંચા તેલના ભાવે ભારતના GDP વૃદ્ધિ અને મોંઘવારી બંનેને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. કેટલાક અંદાજો અનુસાર, ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં 10% નો વધારો GDP વૃદ્ધિને 0.20-0.25% પોઈન્ટ ઘટાડી શકે છે.

એશિયન ડેવલપમેન્ટ બેંક (ADB) ના અનુમાન મુજબ, જો ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ $96 પ્રતિ બેરલ રહેશે, તો FY27 માં ભારતની GDP વૃદ્ધિ 0.6% ઘટીને 6.3% થઈ શકે છે અને મોંઘવારી વધીને 6.9% સુધી પહોંચી શકે છે, જે ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) ની સહનશીલતા સ્તરથી ઉપર છે.

ભારત ઊર્જા વિવિધતા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. દેશ 2030 સુધીમાં 500 GW નો બિન-અશ્મિભૂત ઇંધણ (non-fossil fuel) આધારિત ઊર્જા ઉત્પાદન ક્ષમતા હાંસલ કરવાનો લક્ષ્યાંક ધરાવે છે. રિન્યુએબલ એનર્જી ક્ષેત્રે પ્રગતિ સારી છે અને ઓક્ટોબર 2025 સુધીમાં 50% બિન-અશ્મિભૂત સ્થાપિત ક્ષમતા હાંસલ કરી લેવાઈ છે. સરકારી પહેલો જેવી કે ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ (ethanol blending) પણ લક્ષ્યાંક કરતાં વહેલાં પૂરા થયા છે. તેમ છતાં, છેલ્લા 3 નાણાકીય વર્ષોમાં ક્રૂડ ઓઈલની આયાત પરની નિર્ભરતા લગભગ 88% ની આસપાસ સ્થિર રહી છે, કારણ કે ઘરેલું ઉત્પાદન કરતાં ઊર્જાની માંગ વધુ ઝડપથી વધી રહી છે. વિદેશ મંત્રાલય ઊર્જા વિવિધતાને એક મુખ્ય વ્યૂહરચના માને છે.

મોંઘવારી, ચલણ અને વૃદ્ધિ સામે જોખમો

ઊંચા તેલના ભાવ ભારતની આર્થિક સ્થિરતા માટે મોટો પડકાર છે. જો ક્રૂડ ઓઈલનો ભાવ સતત $100 પ્રતિ બેરલથી ઉપર રહેશે, તો નિફ્ટી 50 ઇન્ડેક્સમાં 10% નો ઘટાડો થઈ શકે છે, જે ભૂતકાળના અનુભવો દર્શાવે છે કે તેલના ભાવ વધારા અને શેરબજારના પ્રદર્શન વચ્ચે નકારાત્મક સંબંધ છે.

નાણાકીય વર્ષ 2026 (FY26) માં ભારતનું તેલ આયાત બિલ $174 બિલિયન રહેવાનો અંદાજ છે. ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં દરેક $10 નો વધારો ચાલુ ખાતાની ખાધ (current account deficit) ને GDP ના 0.4-0.5% જેટલી વધારી શકે છે, જે રૂપિયા પર દબાણ લાવશે. નીતિ ઘડનારાઓ મૂડી પ્રવાહ (capital outflows) અને વધતા આયાત બિલ પર નજર રાખી રહ્યા છે. રૂપિયો ડોલર સામે લગભગ 95.35 ના ઐતિહાસિક નીચા સ્તરની નજીક વેપાર કરી રહ્યો છે.

સ્ટાગફ્લેશન (Stagflation) એક મુખ્ય ચિંતા છે. એપ્રિલ મહિનામાં મોંઘવારી 3.48% હતી અને તેમાં વધારો થવાની ધારણા છે. RBI સામે મુશ્કેલ પસંદગી છે: મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવા માટે નીતિ કડક કરવી, જે વૃદ્ધિ ધીમી કરી શકે છે, અથવા તેને ઢીલી રાખવી, જે ભાવવધારાને વધુ ખરાબ કરી શકે છે.

ખાતરના વધતા ખર્ચને કારણે કૃષિ ક્ષેત્ર પણ સંવેદનશીલ છે, જે સીધી રીતે ઇંધણના ભાવ સાથે જોડાયેલ છે. આનાથી ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ વધવાનું જોખમ છે.

આગળનો માર્ગ: અસ્થિરતાનું સંચાલન અને ભાવિ વ્યૂહરચના

ભારત માટે આગળનો માર્ગ તાત્કાલિક આર્થિક દબાણને લાંબા ગાળાના વ્યૂહાત્મક ફેરફારો સાથે સંતુલિત કરવાનો છે. સરકાર દ્વારા રિન્યુએબલ એનર્જી લક્ષ્યાંકો, જેમાં 2030 સુધીમાં 500 GW બિન-અશ્મિભૂત ક્ષમતા શામેલ છે, તે લાંબા ગાળાની ઊર્જા સુરક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

BMI એનાલિસ્ટ્સ FY27 માં GDP વૃદ્ધિ 6.7% રહેવાની આગાહી કરે છે, જે નબળી ગતિ અને તેલના ભાવના આંચકાને કારણે હોઈ શકે છે. RBI મોંઘવારી અને ચલણ સ્થિરતા પર દેખરેખ રાખવા દબાણ હેઠળ છે.

ભૌગોલિક રાજકીય સંકટોની બજાર પર સામાન્ય રીતે અસ્થાયી અસર થાય છે, પરંતુ ઊર્જા પર ભારતની ભારે નિર્ભરતાનો અર્થ છે કે સતત અસ્થિરતા એક નિયમિત જોખમ બની રહેશે. ભારત ઘરેલું ઊર્જા ઉત્પાદન વધારીને, ઊર્જા કાર્યક્ષમતામાં સુધારો કરીને અને ભવિષ્યમાં પુરવઠા વિક્ષેપો સામે રક્ષણ મેળવવા માટે આયાત સ્ત્રોતોમાં વિવિધતા લાવીને આ પડકારોનો સામનો કરી શકે છે.