ઈરાન સંઘર્ષથી ક્રૂડ ઓઈલ રોકેટ બન્યું: વૈશ્વિક ઊર્જા પુરવઠા સામે ગંભીર સંકટ, ભાવ $110ને પાર!

પુરવઠાનો આંચકો અને બજારની પ્રતિક્રિયા

ઈરાન સંઘર્ષના ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવના કારણે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા છે. Brent crude ફ્યુચર્સ $116.18 પ્રતિ બેરલ અને West Texas Intermediate (WTI) $116.11 ની આસપાસ પહોંચ્યા છે. આ ભાવ મધ્ય-2022 પછીના સૌથી ઊંચા સ્તરે છે અને દૈનિક ધોરણે 20% થી વધુનો વધારો દર્શાવે છે. આ સંકટનું મૂળ ઈરાન દ્વારા હોર્મુઝની સામુદ્રધુની પર લાદવામાં આવેલો પ્રતિબંધ છે, જે વૈશ્વિક તેલના અંદાજે 20% વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. વૈકલ્પિક માર્ગો, જેમ કે સાઉદી અરેબિયા અને UAEની પાઇપલાઇન, દરરોજ માત્ર 5-7 મિલિયન બેરલ જેટલો જ પુરવઠો પૂરો પાડી શકે છે, જે હોર્મુઝમાંથી પસાર થતા 20 મિલિયન બેરલની સરખામણીમાં ઘણું ઓછું છે. ઉત્પાદકો પણ પ્રતિભાવ આપી રહ્યા છે: ઇરાકના દક્ષિણી તેલ ઉત્પાદનમાં 70% ઘટાડો થઈને 1.3 મિલિયન bpd થયું છે. કુવૈતે તેના નિકાસ પર Force Majeure જાહેર કર્યું છે, અને UAE ઉત્પાદનનું સંચાલન કરી રહ્યું છે. કતારે LNG નિકાસ પણ બંધ કરી દીધી છે. વિશ્લેષકો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે સાઉદી અરેબિયા અને UAEમાં સ્ટોરેજ ક્ષમતા ઝડપથી ભરાઈ રહી છે, જેના કારણે ઉત્પાદનમાં વધુ ઘટાડો કરવો પડી શકે છે.

આર્થિક અસર અને વિશ્લેષણ

આ ઊર્જા સંકટનો સૌથી વધુ ફટકો એશિયાના અર્થતંત્રને લાગી રહ્યો છે, જે મધ્ય પૂર્વીય તેલ આયાત પર ખૂબ નિર્ભર છે. થાઈલેન્ડ, દક્ષિણ કોરિયા, જાપાન અને ફિલિપિન્સ જેવા દેશો, જ્યાં જાપાન અને ફિલિપિન્સની 95% જેટલી આયાત મધ્ય પૂર્વમાંથી થાય છે, તેમને આયાત બિલ અને ચાલુ ખાતાની ખાધમાં મોટો વધારો થશે. દક્ષિણ કોરિયાનો Kospi ઇન્ડેક્સ પહેલેથી જ 20% ઘટ્યો છે. વિશ્વના સૌથી મોટા તેલ આયાતકાર ચીન માટે, ઉત્પાદન ક્ષેત્રે ખર્ચમાં વધારો થશે, જે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન માટે નિર્ણાયક છે. યુરોપ, જે પણ આયાત પર નિર્ભર છે, તે ઊર્જા ખર્ચને કારણે વધતા ફુગાવાનો સામનો કરી રહ્યું છે. આફ્રિકાના નબળા અર્થતંત્રો, જે ઘણા IMF કાર્યક્રમો હેઠળ ચાલી રહ્યા છે, તેમને ઊર્જા આયાતના વધતા ખર્ચને કારણે વિદેશી હુંડિયામણ ભંડાર પર વધુ દબાણ આવશે. સુદાન, ગેમ્બિયા, સેન્ટ્રલ આફ્રિકન રિપબ્લિક, લેસોથો અને ઝિમ્બાબ્વે જેવા દેશો ખાસ કરીને જોખમમાં છે.

⚠️ નકારાત્મક સંકેતો (Bear Case)

તેલના ભાવમાં તાત્કાલિક થયેલો આ વધારો ઊંડા વ્યવસ્થિત જોખમો છુપાવે છે. હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીનું લાંબા સમય સુધી બંધ રહેવું વૈશ્વિક સ્ટોરેજ સંકટનું ગંભીર જોખમ ઊભું કરી શકે છે, જેના કારણે ઉત્પાદકોને કાયમી નુકસાન અને ઊંચા પુનઃપ્રારંભ ખર્ચ સાથે તેમના કુવા બંધ કરવા પડી શકે છે. Deutsche Bankના વિશ્લેષકો ચેતવણી આપે છે કે સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં, તેલના ભાવ $200 પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે, જે કેન્દ્રીય બેંકોને મંદી અને ફુગાવા વચ્ચેની સ્થિતિ (stagflationary environment) તરફ ધકેલી શકે છે. ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિ ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા તરીકે મોજ્તબા ખમેનીના ઉત્તરાધિકારથી વધુ જટિલ બની છે, જે નીતિઓમાં યથાવત રહેવાનો સંકેત આપે છે અને તાત્કાલિક સ્થિતિ સુધરવાની શક્યતા ઓછી છે, જે બજારમાં વધુ ચિંતા જગાવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સની તુલનામાં યુરોપ અને એશિયામાં આ સંઘર્ષની અસર વધુ અનુભવાઈ રહી છે, કારણ કે તેઓ ઊર્જા આયાત પર વધુ નિર્ભર છે અને સંઘર્ષ ક્ષેત્રની ભૌગોલિક નિકટતા ધરાવે છે. આ ઉપરાંત, નાણાકીય બજારોમાં નોંધપાત્ર નબળાઈ જોવા મળી રહી છે, જેમાં દક્ષિણ કોરિયાનું શેરબજાર પહેલેથી જ 20% ઘટી ગયું છે. શિપિંગ ખર્ચમાં વધારો, જે યુરોપિયન બેન્ચમાર્ક માટે જેટ ફ્યુઅલના ભાવમાં 72% નો વધારો દર્શાવે છે, તે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર ફુગાવાજન્ય દબાણનો બીજો સ્તર ઉમેરે છે.

ભવિષ્યનું ચિત્ર

જોકે G7 નાણા મંત્રીઓ તાત્કાલિક ભાવના આંચકાને ઘટાડવા માટે કટોટી તેલ ભંડારની સંયુક્ત મુક્તિની ચર્ચા કરી રહ્યા છે, તેમ છતાં ભવિષ્ય અસ્થિર રહેવાની ધારણા છે. Goldman Sachsના વિશ્લેષકો હોર્મુઝના જોખમોને કારણે $14 પ્રતિ બેરલના રિસ્ક પ્રીમિયમનો અંદાજ લગાવે છે, અને જો વિક્ષેપ ચાલુ રહે તો ભાવ $100 પ્રતિ બેરલને વટાવી શકે છે. J.P. Morgan, ભૌગોલિક-રાજકીય જોખમોને સ્વીકારવા છતાં, 2026માં Brent crude સરેરાશ $60 પ્રતિ બેરલ રહેવાની આગાહી કરે છે, જે પુરવઠા-માંગના નબળા મૂળભૂત સિદ્ધાંતો પર આધાર રાખે છે. જોકે, આવી આગાહીઓ સંઘર્ષની અવધિ અને વાસ્તવિક પુરવઠા વિક્ષેપની હદ પર ખૂબ આધાર રાખે છે. Deutsche Bankનો સૌથી ખરાબ પરિસ્થિતિમાં $200 પ્રતિ બેરલનો અંદાજ, મધ્ય પૂર્વીય પુરવઠા માર્ગો અવરોધિત રહે તો નોંધપાત્ર ઉપરના જોખમને રેખાંકિત કરે છે. લાંબા ગાળાની અસ્થિરતા અને ઊંચા ઊર્જા ખર્ચનો ભય વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિ અને ફુગાવાના નિયંત્રણ માટે નોંધપાત્ર પડકારો ઉભા કરી રહ્યો છે.