ભારતના રશિયન તેલ આયાતમાં ભારે ઘટાડો! અમેરિકાનું દબાણ વધ્યું, પરંતુ શું આ ઘટાડો ટકશે?

રશિયન ક્રૂડ ઓઇલ પર ભારતની નિર્ભરતા ફેબ્રુઆરી 2022 પછીના સૌથી નીચા આયાત સ્તર સુધી ઘટવાની ધારણા છે, જેનું મુખ્ય કારણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ તરફથી વધતું દબાણ અને પ્રતિબંધો છે. જોકે તાત્કાલિક ભવિષ્યમાં તીવ્ર ઘટાડો દેખાઈ રહ્યો છે, વિશ્લેષકો અને વેપારીઓ સંભવિત વર્કઅરાઉન્ડ્સ (workarounds) અને વોલ્યુમમાં સંભવિત પુનઃપ્રાપ્તિ (rebound) ની પણ અપેક્ષા રાખે છે.

યુ.એસ.નું દબાણ અને પ્રતિબંધોનો પ્રભાવ

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સે રશિયન ક્રૂડ ખરીદતા દેશો સામે આક્રમક ઝુંબેશ ચલાવી છે, તે દલીલ કરીને કે આ વેપાર રશિયાના યુદ્ધ પ્રયાસોને ભંડોળ પૂરું પાડે છે.
Rosneft PJSC અને Lukoil PJSC જેવા મુખ્ય રશિયન ઉત્પાદકો પર લાદવામાં આવેલા પ્રતિબંધોએ ભારતીય ખરીદદારો માટે નોંધપાત્ર અવરોધો ઊભા કર્યા છે.
Nayara Energy Ltd. જેવી રિફાઇનરીઓ પર યુરોપિયન પ્રતિબંધો અને યુ.એસ. દ્વારા લાદવામાં આવેલ 50% આયાત શુલ્ક (tariff) એ વેપારને વધુ જટિલ બનાવ્યો છે.
આ પગલાંને કારણે જુલાઈથી ભારતના રશિયન તેલ પ્રવાહ પર નિયંત્રણો (curbs) માં સતત વધારો જોવા મળ્યો છે.

આયાતમાં ઘટાડાની આગાહી

રશિયાથી ભારતમાં આવતા તેલ કાર્ગો (oil cargoes) આવતા મહિનાઓમાં દરરોજ 600,000 બેરલ સુધી ઘટવાની ધારણા છે, જે યુક્રેન પરના આક્રમણના પ્રારંભિક તબક્કા પછીનું સૌથી નીચું સ્તર છે.
ડિસેમ્બરની આયાત, પ્રતિબંધો તીવ્ર બનતા પહેલા બુક કરાયેલા શિપમેન્ટ્સને પ્રતિબિંબિત કરતી, દરરોજ લગભગ 1 થી 1.2 મિલિયન બેરલ હોવાનો અંદાજ છે.
ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પ અને ભારત પેટ્રોલિયમ કોર્પ જેવી મુખ્ય ભારતીય રિફાઇનરીઓ હવે ફક્ત મર્યાદિત, પ્રતિબંધિત ન હોય તેવી (non-sanctioned) માત્રાઓ લઈ રહી છે, જ્યારે મંગલોર રિફાઇનરી અને પેટ્રોકેમિકલ્સ લિમિટેડ અને HPCL-મ Aઇટલ એનર્જીએ ખરીદી બંધ કરી દીધી છે.

પુનઃપ્રાપ્તિ અને કાર્યક્ષમ માર્ગો (Workarounds) ની સંભાવના

હાલમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો હોવા છતાં, વેપારીઓ અને રિફાઇનરીઓ માને છે કે નવા વેપાર મધ્યસ્થીઓ (trading intermediaries) ના ઉદભવ સાથે વોલ્યુમમાં પુનઃપ્રાપ્તિ થઈ શકે છે.
રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિને તાજેતરમાં દિલ્હીની મુલાકાત લીધી હતી, જ્યાં તેમણે "અવિરત ઇંધણ પુરવઠા" (uninterrupted shipments of fuel) નું વચન આપ્યું હતું.
વિશ્લેષકો સૂચવે છે કે ભારતીય રિફાઇનરીઓ ધીમે ધીમે પ્રતિબંધિત ન હોય તેવી રશિયન સંસ્થાઓ તરફ સ્થાનાંતરિત થવા, શેડો કેરિયર્સ (shadow carriers) નો ઉપયોગ કરવા, અથવા ક્રૂડની સોર્સિંગ ચાલુ રાખવા માટે શિપ-ટુ-શિપ ટ્રાન્સફર (ship-to-ship transfers) અપનાવવાના માર્ગો શોધી શકે છે.
Eastimplex Stream FZE, Grewale Hub FZE, અને Tyndale Solutions FZE જેવી નવી વેપાર કંપનીઓના ઉદભવ સપ્લાય ચેઇન્સ (supply chains) જાળવી રાખવાના પ્રયાસો દર્શાવે છે.

વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો તરફ સ્થળાંતર

ઘટેલા રશિયન તેલની ભરપાઈ કરવા માટે, ભારતીય રિફાઇનરીઓ મધ્ય પૂર્વ અને યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સના વધુ મોંઘા ગ્રેડ તરફ વળી રહી છે અને ખરીદી વધારી રહી છે.
અછતને પહોંચી વળવા ગાયના અને બ્રાઝિલ જેવા પ્રદેશોમાંથી સોર્સિંગની શોધખોળ પણ ચાલી રહી છે.
જહાજો (vessels) દુર્લભ બનતા આ ફેરફારને કારણે ફ્રેટ રેટ્સ (freight rates) વધ્યા છે.

રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝની ભૂમિકા

રશિયન ક્રૂડ ઓઇલના એક મહત્વપૂર્ણ ભૂતપૂર્વ ખરીદદાર, રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝે તેના નિકાસ-કેન્દ્રિત પ્લાન્ટ માટે ખરીદી બંધ કરી દીધી છે અને પ્રતિબંધોનું પાલન કરવાની જાહેરાત કરી છે.
જોકે, Rosneft સાથેનો એક ટર્મ ડીલ જાન્યુઆરીમાં પ્રતિદિન 350,000 બેરલ સુધી ઉમેરી શકે છે, જે તેના અંતિમ આયાત વોલ્યુમને નિર્ણાયક બનાવે છે.

ભૌગોલિક-રાજકીય સંતુલન જાળવણી

ભારત રશિયા સાથેના તેના લાંબા સમયથી ચાલતા સંરક્ષણ અને રાજકીય સંબંધો અને વોશિંગ્ટનના રોષથી બચવા વચ્ચે એક નાજુક સંતુલન જાળવી રહ્યું છે, ખાસ કરીને યુ.એસ. સાથેના આગામી વેપાર કરારને ધ્યાનમાં રાખીને.
યુ.એસ.-ભારત વેપાર કરારની વાટાઘાટોનો સમયગાળો યુ.એસ. નીતિનું ચુસ્તપણે પાલન કરવાની ભારતની આવશ્યકતાને પ્રભાવિત કરે છે.

બજાર પ્રતિભાવ

ભવિષ્યના વિક્ષેપ અને વધતા સોર્સિંગ ખર્ચ વિશેની ચિંતાઓ રિફાઇનિંગ માર્જિન (refining margins) અને રિફાઇન્ડ ઉત્પાદનોની કિંમતોને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
રશિયા માટે ક્રૂડની કિંમત ઘટી ગઈ છે, તેના તેલ ડિસ્કાઉન્ટ પછી પ્રતિ બેરલ ફક્ત $40-$45 માં વેચાઈ રહ્યું છે.

અસર

તાત્કાલિક અસર ભારત માટે ક્રૂડ ઓઇલની આયાત ખર્ચમાં વધારો થશે કારણ કે તે મધ્ય પૂર્વ અને યુ.એસ. જેવા વધુ મોંઘા વૈકલ્પિક સ્ત્રોતો તરફ જઈ રહ્યું છે.
આ ગ્રાહકો માટે બળતણના ભાવમાં વધારો અને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો પર નિર્ભર ઉદ્યોગો માટે સંચાલન ખર્ચમાં વધારો દર્શાવી શકે છે.
ભૌગોલિક-રાજકીય તણાવ ભારતના વેપાર સંબંધો અને ઊર્જા સોર્સિંગમાં તેની વ્યૂહાત્મક સ્વાયત્તતાને પ્રભાવિત કરી શકે છે.
અસર રેટિંગ: 7/10

મુશ્કેલ શબ્દોની સમજૂતી

Crude Oil (ક્રૂડ ઓઇલ): પૃથ્વીમાંથી કાઢવામાં આવેલું શુદ્ધ ન થયેલું પેટ્રોલિયમ, જેને વિવિધ ઇંધણ અને ઉત્પાદનોમાં પ્રક્રિયા કરવામાં આવે છે.
Sanctions (પ્રતિબંધો): દેશો અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થાઓ દ્વારા અન્ય દેશો પર વેપાર અથવા નાણાકીય પ્રવૃત્તિઓને પ્રતિબંધિત કરવા માટે લાદવામાં આવેલા દંડ, ઘણીવાર રાજકીય કારણોસર.
Seaborne Crude (સીબોર્ન ક્રૂડ): જહાજો દ્વારા પરિવહન કરાયેલ ક્રૂડ ઓઇલ.
Kremlin (ક્રેમલિન): રશિયન સરકારની કારોબારી શાખા.
Charm Offensive (આકર્ષક અભિયાન): જાહેર સંબંધો અથવા મુત્સદ્દીગીરી દ્વારા જનમત અથવા સમર્થન જીતવાનો એક સંકલિત પ્રયાસ.
Workarounds (વૈકલ્પિક ઉપાયો): નિયંત્રણો અથવા મુશ્કેલીઓને ટાળવાની પદ્ધતિઓ.
Price Discounts (ભાવ ડિસ્કાઉન્ટ): કોઈ ઉત્પાદન અથવા સેવાની સામાન્ય કિંમતમાં ઘટાડો.
Price Cap (ભાવ મર્યાદા): કોઈ કોમોડિટી અથવા સેવા માટે સરકાર અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા દ્વારા નિર્ધારિત મહત્તમ ભાવ.
Trading Intermediaries (વેપાર મધ્યસ્થીઓ): ખરીદદારો અને વેચાણકર્તાઓ વચ્ચે વ્યવહારોની સુવિધા આપતી કંપનીઓ અથવા વ્યક્તિઓ.
Shadow Carriers (શેડો કેરિયર્સ): પ્રતિબંધો અથવા નિયમોને ટાળવા માટે સ્પષ્ટ નોંધણી અથવા પારદર્શિતા વિના કાર્ય કરતી જહાજો.
Ship to Ship Transfers (શિપ ટુ શિપ ટ્રાન્સફર): દરિયામાં એક જહાજમાંથી બીજા જહાજમાં તેલ ટ્રાન્સફર કરવાની પદ્ધતિ, ઘણીવાર મૂળ અથવા ગંતવ્ય સ્થાન છુપાવવા માટે.
Freight Rates (ફ્રેટ રેટ્સ): માલસામાનના પરિવહનનો ખર્ચ, સામાન્ય રીતે દરિયાઈ માર્ગે.
Term Deal (ટર્મ ડીલ): નિર્દિષ્ટ સમયગાળા માટે માલસામાન અથવા સેવાઓના પુરવઠાનો કરાર.
Geopolitical (ભૌગોલિક-રાજકીય): રાજકારણ, ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો, જે ભૌગોલિક પરિબળોથી પ્રભાવિત થાય છે તેનાથી સંબંધિત.