Whalesbook
ખાણ ક્ષેત્ર ગતિ પકડી રહ્યું છે
આ 101 ઓપરેશનલ ખનીજ બ્લોકનો આંકડો ભારત માટે ખાણ ક્ષેત્રે એક મોટું પગલું છે. આ બ્લોક્સ હવે માત્ર ફાળવાયેલા સંસાધનો નથી, પરંતુ સક્રિય ઉત્પાદન કરી રહ્યા છે. આ સિદ્ધિ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના સંકલિત પ્રયાસોનું પરિણામ છે, જેણે પ્રક્રિયાઓને સરળ બનાવી અને મંજૂરીઓમાં ઝડપ લાવી છે. આનાથી દેશની સ્વ-નિર્ભરતાના લક્ષ્યને વેગ મળશે.
ઉત્પાદન અને આર્થિક અસરને વેગ
જોકે 101 ઓપરેશનલ બ્લોક એક સકારાત્મક આંકડો છે, તેનું સંપૂર્ણ આર્થિક ચિત્ર હજુ વિકસી રહ્યું છે. ખાણ ક્ષેત્રે નાણાકીય વર્ષ 2024-25 માં ભારતના GDP માં આશરે 2% નું યોગદાન આપ્યું છે, જેમાં Gross Value Added (GVA) માં 2.7% નો વધારો નોંધાયો છે. આ વૃદ્ધિ કોલસો, તેલ અને ધાતુઓના ઉત્પાદનમાં થયેલા વધારાને કારણે છે. 2015 થી થયેલા સુધારાઓનો ઉદ્દેશ્ય ઉત્પાદન વધારવાનો રહ્યો છે, જેમ કે આયર્ન ઓર (Iron Ore) નું ઉત્પાદન 2014-15 માં 129 મિલિયન ટન થી વધીને 2022-23 માં 258 મિલિયન ટન થયું છે. જોકે, ખાણોને ઓપરેશનલ બનાવવાની ગતિ એક પડકાર રહી છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ખાણ શોધવાથી લઈને તેને કાર્યરત થવામાં સરેરાશ 17.9 વર્ષ લાગે છે. ભારતમાં, 2015 થી હરાજી કરાયેલા 585 મેજર મિનરલ બ્લોક્સમાંથી, જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં માત્ર 82 જ ઓપરેશનલ થયા હતા, જે માત્ર 13.8% નો ઓપરેશનલ રેટ દર્શાવે છે. નવા 101 ઓપરેશનલ બ્લોકનો આંકડો પ્રોત્સાહક છે, પરંતુ હરાજી કરાયેલા કુલ બ્લોક્સની સંખ્યા સાથે સરખાવીને જોવો જોઈએ.
વૈશ્વિક સ્પર્ધાત્મકતામાં સુધારો અને નવી સમયમર્યાદા
વૈશ્વિક સ્તરે, ખાણ પ્રોજેક્ટ્સને વિકસાવવામાં લાંબો સમય લાગે છે, જે સરેરાશ 16 વર્ષ જેટલો હોય છે. ઓસ્ટ્રેલિયા અને કેનેડા જેવા દેશોમાં પણ આ સમયગાળો 20-27 વર્ષ સુધીનો છે, તેમ છતાં તેઓ ભારતના 2015 પછીના 13.8% ના ઐતિહાસિક ઓપરેશનલ રેટ કરતાં વધુ સફળતા દર ધરાવે છે. ઓક્ટોબર 2025 માં નિર્ધારિત નવી સમયમર્યાદા ખાણ યોજનાઓ (Mining Plans) માટે 6 મહિના, પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ (Environmental Clearances) માટે 18 મહિના અને લીઝ એક્ઝિક્યુશન (Lease Execution) માટે 12 મહિના માં મંજૂરીઓ ઝડપી બનાવશે. 2025 ના અંતમાં રજૂ કરાયેલા સુધારાઓનો હેતુ પ્રોજેક્ટ અમલીકરણને ઝડપી બનાવવાનો છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 30 બ્લોક ઓનલાઈન લાવવા એ એક નવો રેકોર્ડ સ્થાપિત કરે છે, જે પ્રગતિ દર્શાવે છે.
બજાર ગતિશીલતા અને ભવિષ્યની સંભાવના
ભારતનો મેટલ અને માઈનિંગ સેક્ટર હાલમાં મજબૂત સ્થાનિક માંગ અને વધતી કોમોડિટીના ભાવોને કારણે સુધરી રહ્યો છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, શહેરીકરણ અને ઉત્પાદનમાં વૃદ્ધિ ફેરોસ મેટલ્સ (Ferrous Metals) ની માંગને વેગ આપી રહી છે. મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ જેવી વૈશ્વિક ઘટનાઓ સપ્લાય ચેઇનને અસર કરી રહી છે અને એલ્યુમિનિયમ જેવી કોમોડિટીના ભાવો વધારી રહી છે, જે આયર્ન ઓર ના ભાવોને પણ ટેકો આપી રહી છે. આ ભારતીય ઉત્પાદકો માટે તકો ઊભી કરે છે, ત્યારે કોકિંગ કોલ (Coking Coal) અને આયર્ન ઓર જેવા ઇનપુટ ખર્ચની અસ્થિરતા ચિંતાનો વિષય બની રહે છે. લિથિયમ અને કોબાલ્ટ જેવા ક્રાંતિકારી ખનિજો (Critical Minerals) માટે આયાત પરની નિર્ભરતા 'આત્મનિર્ભર ભારત' પહેલ હેઠળ ઘરેલું સંસાધનો વિકસાવવાના મહત્વને રેખાંકિત કરે છે. આ ક્ષેત્રનું માર્કેટ કદ 2035 સુધીમાં $1.5 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાનો અંદાજ છે.
પ્રગતિને ધીમી પાડતા સતત પડકારો
તાજેતરની પ્રગતિ છતાં, નોંધપાત્ર અવરોધો યથાવત છે. ઐતિહાસિક રીતે, હરાજી કરાયેલા ઘણા બ્લોક કાર્યરત થયા નથી; જાન્યુઆરી 2026 સુધીમાં હરાજી થયેલા 594 માંથી 512 બ્લોક હજુ પણ ઉત્પાદન શરૂ કરી શક્યા નથી. આના કારણે કેટલીક કંપનીઓને ભવિષ્યની બિડ્સમાંથી બાકાત રાખવામાં આવી છે. પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ટેકનોલોજી જેવા મુદ્દાઓને કારણે વિલંબ યથાવત છે. અક્ષમ લોજિસ્ટિક્સ, ખાસ કરીને બલ્ક મટીરીયલ્સ માટે રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ, ખર્ચ વધારે છે. ભારત કેનેડા અને ઓસ્ટ્રેલિયા જેવા સ્પર્ધકોની સરખામણીમાં ખનિજ સંશોધનમાં (Mineral Exploration) ઘણું ઓછું રોકાણ કરે છે, જે શોધની સફળતાને અસર કરે છે. ખાણકામમાં ફોરેન ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (FDI) ઓછું છે, જે મર્યાદિત આંતરરાષ્ટ્રીય રસ સૂચવે છે. ક્રાંતિકારી ખનિજો વિકસાવવામાં ઉચ્ચ પ્રોસેસિંગ ખર્ચ અને બજારમાં લાવવા માટે નબળી પાઇપલાઇન જેવી સમસ્યાઓ છે. કોબાલ્ટ અને નિકલ જેવા ખનિજો માટે ઓફશોર બ્લોકની હરાજીના પ્રયાસો બિડર્સના અભાવે નિષ્ફળ ગયા, જે આર્થિક અને તકનીકી પડકારો દર્શાવે છે.
નીતિ અને માંગ દ્વારા સંચાલિત ભવિષ્યની વૃદ્ધિ
ખાણ મંત્રાલય (Ministry of Mines) હવે પ્રક્રિયાને ઝડપી બનાવવા માટે કડક સમયમર્યાદા અને વિલંબ માટે દંડ, તેમજ વહેલા ઉત્પાદન માટે પ્રોત્સાહનો લાગુ કરી રહ્યું છે. આ પગલાં પાલનને પ્રોત્સાહન આપવા અને પ્રોજેક્ટ વિકાસ સમય ઘટાડવાનો હેતુ ધરાવે છે. નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં 200 થી વધુ ખનીજ બ્લોકની હરાજી સાથે, મુખ્ય ધ્યાન આ બ્લોક્સને વાસ્તવિક ઉત્પાદનમાં ફેરવવા પર રહેશે. ઉર્જા સંક્રમણ (Energy Transition) અને ઔદ્યોગિક વિદ્યુતીકરણ (Industrial Electrification) દ્વારા સંચાલિત, 2040 સુધીમાં ક્રાંતિકારી ખનિજોની માંગમાં નોંધપાત્ર વધારા સાથે ભારતીય ખાણ ક્ષેત્ર વૃદ્ધિ માટે તૈયાર છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં સતત રોકાણ, સહાયક નીતિઓ અને આયાત નિર્ભરતા ઘટાડવાના પ્રયાસો ક્ષેત્રના ભવિષ્ય માટે નિર્ણાયક બનશે.