ભારતમાં ખનીજ હરાજી નિષ્ફળ! રોકાણકારોના અભાવે સરકારના સંસાધન પુશને મોટો ઝટકો

રોકાણકારો શા માટે દૂર રહે છે?

આપણા દેશમાં ખનિજોની શોધખોળ અને ઉત્પાદન વધારવાના સરકારના પ્રયાસોને મોટો ઝટકો લાગ્યો છે. મેંગેનીઝ, નિકલ, કોપર, લિથિયમ, કોબાલ્ટ, રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ જેવા ક્રિટિકલ અને સ્ટ્રેટેજિક ખનિજોના બ્લોક્સની છઠ્ઠી હરાજીમાં મોટી નિષ્ફળતા મળી છે. કુલ 11 બ્લોક્સ રદ કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં 5 બ્લોક્સમાં તો એક પણ બિડ મળી નથી, જ્યારે અન્ય 5 બ્લોક્સમાં જરૂરિયાત કરતાં ઓછા, એટલે કે માત્ર 2 બિડર્સ જ ટેક્નિકલી ક્વોલિફાઇડ (technically qualified) થયા હતા. આ પરિસ્થિતિ સૂચવે છે કે સરકારના સંસાધન લક્ષ્યાંકો અને રોકાણકારોની જોખમ લેવાની ઈચ્છા વચ્ચે મોટો તફાવત છે.

આ નિષ્ફળતાના અનેક કારણો છે. રોકાણકારો ભૂસ્તરશાસ્ત્રીય ડેટાની ગુણવત્તા, ઊંચા સંશોધન ખર્ચ, લાંબી ડેવલપમેન્ટ સમયમર્યાદા અને અનિશ્ચિત નિયમો જેવી બાબતો અંગે ચિંતિત છે. વૈશ્વિક સ્તરે પણ, સંશોધન માટે ભંડોળમાં ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે, જેના કારણે રોકાણકારો નવી શોધખોળ પ્રોજેક્ટ્સમાં સાવચેત બની રહ્યા છે. પ્રાઇવેટ ઇક્વિટી (private equity) ફંડ્સ, જે મોટા પ્રોજેક્ટ્સ માટે મૂડીનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, તેઓ શરૂઆતના તબક્કાના ઊંચા જોખમને કારણે આવા પ્રોજેક્ટ્સથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરે છે.

વૈશ્વિક સ્પર્ધા અને રોકાણકારોની સાવચેતી

એક તરફ, લિથિયમ, કોબાલ્ટ અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ જેવી ક્રિટિકલ મિનરલ્સની વૈશ્વિક માંગ સ્વચ્છ ઉર્જા અને ટેકનોલોજીના વિકાસ માટે વધી રહી છે, તો બીજી તરફ, ભારત જેવા દેશો રોકાણકારોને આકર્ષવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે. ચીનનું આ ખનિજોના પ્રોસેસિંગમાં પ્રભુત્વ અને ભૌગોલિક-રાજકીય પરિબળો વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન્સને જટિલ બનાવી રહ્યા છે. આવા સમયે, ભારત પોતાની સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન મજબૂત કરવા માંગે છે, પરંતુ ઊંચો મૂડી ખર્ચ, લાંબી પ્રોજેક્ટ ડેવલપમેન્ટ સમય, ESG (Environmental, Social, Governance) જરૂરિયાતો અને ખાણકામ વિસ્તારોમાં અપૂરતી માળખાકીય સુવિધાઓ રોકાણકારોને અટકાવી રહી છે. ગ્રાફાઇટ અને લિથિયમ જેવા ખનિજોના અસ્થિર ભાવ પણ નવા વેન્ચર્સની નફાકારકતા અંગે શંકા ઉભી કરે છે.

માળખાકીય નબળાઈઓ અવરોધરૂપ

આ સતત ઓછો રોકાણકાર ટર્નઆઉટ (investor turnout) ભારતના માઇનિંગ સેક્ટર (mining sector) અને નીતિ માળખામાં ગંભીર માળખાકીય નબળાઈઓ દર્શાવે છે. અપૂરતો ભૌસ્તરશાસ્ત્રીય ડેટા અને રોકાણ-મૈત્રીપૂર્ણ પ્રોત્સાહનોનો અભાવ ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીમાં મુખ્ય અવરોધો છે. સરકાર નિયમોને સરળ બનાવવા અને પ્રોત્સાહનો ઓફર કરવાના પ્રયાસો કરી રહી છે, પરંતુ પ્રોજેક્ટ અમલીકરણની ગતિ અને પરમિટ તથા નિયમનકારી મંજૂરીઓ મેળવવાની જટિલતા હજુ પણ મોટા અવરોધો છે. ઘણી કંપનીઓ પાસે શરૂઆતથી અંત સુધી ખાણકામ પ્રોજેક્ટ્સનું સંચાલન કરવાનો મર્યાદિત અનુભવ છે, અને પ્રોસેસિંગ ક્ષમતાઓમાં નોંધપાત્ર રોકાણની જરૂર છે. આ બધા પરિબળો ભારત માટે તેની સ્થાનિક ક્રિટિકલ મિનરલ સપ્લાયને મજબૂત કરવાના તેના ઉદ્દેશ્યને વધુ પડકારજનક બનાવે છે.