Whalesbook
જિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (GSI) એ ક્રિટિકલ મિનરલ્સના નિષ્કર્ષણ માટે એડવાન્સ્ડ પ્રોસેસિંગ જ્ઞાનના અભાવને મુખ્ય અવરોધ ગણાવ્યો છે. ઇલેક્ટ્રિક વાહન (EV) અને ગ્રીન એનર્જી ક્ષેત્રે વપરાતા લિથિયમ અને કોબાલ્ટ જેવા ખનિજો મેળવવા ભારતના પ્રયાસો માટે આ પડકાર મોટો છે.
શું થયું?
જિયોલોજીકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (GSI) એ દેશના ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ક્ષેત્રના મહત્વાકાંક્ષાઓ માટે એક મોટા અવરોધની ઓળખ કરી છે. GSI ના ડાયરેક્ટર જનરલ અસિંત સાહાએ જણાવ્યું કે, ભારતમાં હાલમાં આ સામગ્રીઓ પર અસરકારક રીતે પ્રક્રિયા કરવા માટે જરૂરી ઇન્ડસ્ટ્રી-સ્કેલ ટેકનિકલ કુશળતાનો અભાવ છે. જ્યારે ભારત આયર્ન ઓર, કોલસા અને બોક્સાઈટ જેવા બલ્ક કોમોડિટીના માઇનિંગમાં મજબૂત ટ્રેક રેકોર્ડ ધરાવે છે, ત્યારે દેશ નવા યુગના ખનિજો, જે આધુનિક ટેકનોલોજી અને ગ્રીન એનર્જી માટે આવશ્યક છે, તેને સંભાળવાના પ્રારંભિક તબક્કામાં છે.
જ્ઞાનના અંતરનો પડકાર
મુખ્ય સમસ્યા પરંપરાગત બલ્ક માઇનિંગ અને લિથિયમ, કોબાલ્ટ, નિકલ અને રેર અર્થ એલિમેન્ટ્સ જેવા ક્રિટિકલ મિનરલ્સના નિષ્કર્ષણ વચ્ચેના તફાવતમાં રહેલી છે. બલ્ક માઇનિંગમાં ઘણીવાર મોટા, લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સનો સમાવેશ થાય છે જે દાયકાઓ સુધી ચાલે તે માટે ડિઝાઇન કરાયેલા હોય છે. તેનાથી વિપરીત, ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ઘણીવાર નાના, વધુ જટિલ ડિપોઝિટમાં જોવા મળે છે જેને વિશિષ્ટ ટેકનોલોજી અને અલગ નિષ્કર્ષણ વ્યૂહરચનાઓની જરૂર પડે છે. GSI એ નોંધ્યું કે ઉદ્યોગને આ ઉચ્ચ-મૂલ્યના સંસાધનોને રિફાઇન કરવા માટે જરૂરી વિશિષ્ટ ક્ષમતાઓ બનાવવા માટે પરંપરાગત બલ્ક માઇનિંગ માનસિકતાથી આગળ વધવાની જરૂર છે.
ઉર્જા સંક્રમણ (Energy Transition) માટે આ શા માટે મહત્વપૂર્ણ છે?
ક્રિટિકલ મિનરલ્સ હવે વ્યૂહાત્મક રાષ્ટ્રીય સંપત્તિ તરીકે જોવામાં આવે છે. જેમ જેમ ભારત ઇલેક્ટ્રિક વાહનો (EVs), રિન્યુએબલ એનર્જી અને ઇલેક્ટ્રોનિક્સ ઉત્પાદન માટે વૈશ્વિક હબ બનવાની ધગશ ધરાવે છે, તેમ આ ખનિજોની માંગ ઝડપથી વધી રહી છે. શોધખોળ અને એડવાન્સ્ડ પ્રોસેસિંગ બંનેનો સમાવેશ કરતી સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇન વિના, દેશ આયાત પર ખૂબ નિર્ભર રહે છે. આ નિર્ભરતા સપ્લાય ચેઇન જોખમો ઊભી કરી શકે છે અને ઉદ્યોગોને વૈશ્વિક બજારમાં ભાવની અસ્થિરતાનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
કંપનીઓ અને સરકાર કેવી રીતે પ્રતિસાદ આપી રહી છે?
સરકારે આ સમસ્યાને પહોંચી વળવા પગલાં લીધાં છે, ખાસ કરીને ત્રણ જાહેર ક્ષેત્રની કંપનીઓ: NALCO, હિન્દુસ્તાન કોપર અને મિનરલ એક્સપ્લોરેશન એન્ડ કન્સલ્ટન્સી લિમિટેડ વચ્ચેના સંયુક્ત સાહસ - ખનિજ વિદેશ ઇન્ડિયા લિમિટેડ (KABIL) ની રચના દ્વારા. KABIL ની સ્થાપના ખાસ કરીને ઘરેલું જરૂરિયાતો માટે પુરવઠો સુરક્ષિત કરવા માટે વિદેશમાં ક્રિટિકલ મિનરલ સંપત્તિઓ મેળવવા માટે કરવામાં આવી હતી. આ ઉપરાંત, ખાણ મંત્રાલય ખાનગી ક્ષેત્રની ભાગીદારીને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કાયદાકીય ફેરફારો પર ભાર આપી રહ્યું છે, જે સ્થાનિક અને આંતરરાષ્ટ્રીય માઇનિંગ કુશળતા બંનેને આકર્ષવા માટે સ્પર્ધાત્મક હરાજી મોડેલ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે.
જોખમો અને અમલીકરણમાં અવરોધો
રોકાણકારો માટે, સમયમર્યાદા એક નિર્ણાયક પરિબળ છે. સ્થાનિક ક્રિટિકલ મિનરલ્સ ઇકોસિસ્ટમ બનાવવી એ કોઈ ઝડપી ઉપાય નથી. પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સ માટે જરૂરી ઉચ્ચ મૂડી ખર્ચ અને માલિકીની ટેકનોલોજી મેળવવાની જરૂરિયાત સહિત નોંધપાત્ર પડકારો છે. વધુમાં, માઇનિંગ પ્રોજેક્ટ્સ ઘણીવાર પર્યાવરણીય મંજૂરીઓ અને જમીન સંપાદન માટે લાંબી સમયમર્યાદાનો સામનો કરે છે. જો ઉદ્યોગ ઝડપથી ટેકનોલોજીના અંતરને દૂર કરી શકતો નથી, તો ભારતમાં EVs અથવા હાઇ-ટેક ઇલેક્ટ્રોનિક્સ બનાવતી કંપનીઓએ ઊંચા ઇનપુટ ખર્ચ અથવા પુરવઠામાં વિક્ષેપનો સામનો કરવો પડી શકે છે.
રોકાણકારોએ શું ટ્રેક કરવું જોઈએ?
રોકાણકારોએ KABIL જેવા સંયુક્ત સાહસોની પ્રગતિ અને ખનિજ પ્રક્રિયામાં ટેકનોલોજી ટ્રાન્સફરને પ્રોત્સાહન આપવા માટેની કોઈપણ નવી નીતિઓ પર નજર રાખવી જોઈએ. સ્થાનિક શોધખોળની ગતિ અને ખાનગી ખેલાડીઓને માઇનિંગ બ્લોક્સ એનાયત કરવા એ ક્ષેત્ર કેટલી ઝડપથી પરિપક્વ થઈ રહ્યું તેના મહત્વપૂર્ણ સૂચક હશે. વધુમાં, ઘરેલું ઉત્પાદન ઔદ્યોગિક માંગને પહોંચી વળવા સક્ષમ ન બને ત્યાં સુધી આ ખનિજો માટે આયાત ઍક્સેસ સુરક્ષિત કરતા વેપાર કરારો પરના અપડેટ્સ સંબંધિત રહેશે. સ્થાનિક માઇનિંગ ફર્મ્સે પરંપરાગત બલ્ક કોમોડિટીઝમાંથી વિશિષ્ટ ક્રિટિકલ મિનરલ પ્રોસેસિંગ તરફ સફળતાપૂર્વક પરિવર્તન કરવાની ક્ષમતા એ ક્ષેત્ર માટે મુખ્ય પ્રદર્શન સૂચક રહેશે.