ભારતમાં ખાંડ ઉત્પાદન વધ્યું, પણ મિલો પર સંકટ! કારણ જાણો

ઓછા મિલો, વધારે ઉત્પાદન: ભારતીય ખાંડ ક્ષેત્રનો બદલાતો ચહેરો

નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માં ભારતમાં ખાંડનું ઉત્પાદન 9% વધીને 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં 272.31 લાખ ટન સુધી પહોંચ્યું છે. આ કુલ આંકડા પાછળ એક જટિલ વાસ્તવિકતા છુપાયેલી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન, કાર્યરત ખાંડ મિલોની સંખ્યા ગયા વર્ષના 95 થી ઘટીને માત્ર 56 થઈ ગઈ છે. આ દર્શાવે છે કે હવે ઓછી, પરંતુ સંભવતઃ મોટી, મિલો કાર્યરત છે. જોકે મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકા જેવા રાજ્યોએ નોંધપાત્ર ઉત્પાદન વૃદ્ધિ દર્શાવી છે - અનુક્રમે 99.3 લાખ ટન અને 47.90 લાખ ટન - પરંતુ કાર્યરત મિલોમાં આવેલો ઘટાડો આ એકમો માટે એક પડકારજનક વાતાવરણ સૂચવે છે.

ઉત્પાદન વધુ, પણ મિલો પર નાણાકીય બોજ

વધેલા ઉત્પાદન અને ઓછી કાર્યરત મિલોનો આ વિરોધાભાસ ક્ષેત્રમાં ગંભીર નાણાકીય દબાણને ઉજાગર કરે છે. પ્રાપ્ત માહિતી અનુસાર, ખાંડના એક્સ-મિલ ભાવો (ex-mill prices) ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં નીચા ચાલી રહ્યા છે. મહારાષ્ટ્ર અને કર્ણાટકા જેવા મુખ્ય રાજ્યોમાં આ ભાવ લગભગ ₹3,550 પ્રતિ ક્વિન્ટલ (એટલે કે ₹35.50 પ્રતિ કિલો) છે, જે ઉત્પાદન ખર્ચ ₹41 પ્રતિ કિલો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે ઓછો છે. આ ભાવ-ખર્ચનો તફાવત સીધો મિલોના રોકડ પ્રવાહને અસર કરે છે અને ખેડૂતોને શેરડીની ચૂકવણીમાં બાકી રકમ (cane payment arrears) વધારવાનું કારણ બની રહ્યો છે. ખાંડ માટે લઘુત્તમ વેચાણ કિંમત (Minimum Selling Price - MSP), જે 2019 ની શરૂઆતમાં ₹31 પ્રતિ કિલો પર સુધારવામાં આવી હતી, તે શેરડીની કિંમત (Fair and Remunerative Price - FRP) અને અન્ય ઓપરેટિંગ ખર્ચમાં થયેલા નોંધપાત્ર વધારા સાથે તાલમેલ રાખી શકી નથી. ધ ઈન્ડિયન સુગર એન્ડ બાયો-એનર્જી મેન્યુફેક્ચરર્સ એસોસિએશન (ISMA) મિલોની સ્થિરતા પુનઃસ્થાપિત કરવા અને ખેડૂતોને સમયસર ચૂકવણી સુનિશ્ચિત કરવા માટે MSP માં તાત્કાલિક વધારાની જોરશોરથી હિમાયત કરી રહ્યું છે, જેમાં ₹41 થી ₹41.66 પ્રતિ કિલો સુધીના આંકડા સૂચવવામાં આવ્યા છે.

ઇથેનોલની ભૂમિકા અને વૈશ્વિક બજારનું દબાણ

ક્ષેત્રને મજબૂત કરવા અને ઉર્જા સુરક્ષા વધારવા માટે, ભારત સરકારે પેટ્રોલિયમમાં ઇથેનોલનું મિશ્રણ વધારવા પર ભાર મૂક્યો છે. આ પહેલ વધારાની ખાંડ માટે એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ પૂરો પાડે છે અને મિલની તરલતામાં સુધારો કરી શકે છે, પરંતુ પડકારો યથાવત છે. ઉત્પાદન ખર્ચ અને શેરડીની FRP માં વધારો હોવા છતાં, ઇથેનોલની ખરીદી કિંમત લગભગ ત્રણ વર્ષથી સ્થિર છે. આ ભાવમાં તફાવત, ખાસ કરીને ખાંડ-આધારિત ઇથેનોલ અને મકાઈમાંથી બનતા ઇથેનોલ વચ્ચે, ખાંડમાંથી બનતા ઇથેનોલને ઓછું આકર્ષક બનાવે છે. ભારતની લગભગ 20 અબજ લિટરની ઇથેનોલ ડિસ્ટિલેશન ક્ષમતા હોવા છતાં, ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ નોંધપાત્ર રીતે ઓછું, લગભગ 10.5 અબજ લિટર, ખરીદી રહી છે, જે ઓછો ઉપયોગ દર્શાવે છે. વૈશ્વિક ખાંડ બજારો 2025-26 સિઝનમાં સરપ્લસની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે, અને મુખ્ય નિકાસ કરતા દેશોમાં ઉત્પાદન વધવાની આગાહી છે. આ વૈશ્વિક સરપ્લસ આંતરરાષ્ટ્રીય ખાંડના ભાવ પર નીચું દબાણ લાવી રહ્યું છે, જે પહેલેથી જ વર્તમાન ઉત્પાદન ખર્ચથી નીચે ગયા છે.

નીતિ પર નિર્ભરતા અને ઘટતી માર્જિન

વર્તમાન પરિસ્થિતિ ભારતીય ખાંડ મિલો માટે મુશ્કેલ ચિતાર રજૂ કરે છે. ઉત્પાદનમાં થયેલો વધારો, નોંધપાત્ર હોવા છતાં, ઓછી કાર્યરત એકમો સાથે થઈ રહ્યો છે, જે વ્યક્તિગત મિલના માર્જિન પર તીવ્ર સ્પર્ધા અને દબાણ સૂચવે છે. સ્થિર MSP અને સ્થિર ઇથેનોલ ભાવો સાથે મળીને, એક પડકારજનક નાણાકીય વાતાવરણ બનાવે છે જ્યાં વધતા ઇનપુટ ખર્ચ સીધા નફાકારકતાને ઘટાડી રહ્યા છે. શેરડીની ચૂકવણીમાં બાકી રહેતી રકમ, એક પુનરાવર્તિત સમસ્યા, જો એક્સ-મિલ ભાવો સુધરતા નથી અથવા MSP માં સુધારો થતો નથી તો વધુ વણસી શકે છે. વધુમાં, વૈશ્વિક સરપ્લસની આગાહી ઘરેલું ભાવો પર સતત દબાણ સૂચવે છે. બજાજ હિન્દુસ્તાન સુગર લિ. જેવી કંપનીઓ પહેલેથી જ નકારાત્મક પ્રાઇસ-ટુ-અર્નિંગ (P/E) રેશિયો અને નોંધપાત્ર દેવા સાથે નાણાકીય તણાવ દર્શાવી રહી છે, જેનું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન 31 માર્ચ 2026 સુધીમાં આશરે ₹3,917 કરોડ હતું. જ્યારે બલરામપુર ચીની મિલ્સ લિ. જેવી મોટી કંપનીઓ સ્વસ્થ P/E રેશિયો (આશરે 24.36) અને આશરે ₹10,011.69 કરોડનું માર્કેટ કેપ ધરાવે છે, તેમ છતાં સમગ્ર ક્ષેત્ર નોંધપાત્ર પડકારોનો સામનો કરી રહ્યું છે. સરકારી સમર્થન પર નિર્ભરતા, ખાસ કરીને MSP અને ઇથેનોલ ભાવો માટે, અનિશ્ચિતતા ઊભી કરે છે અને મિલના નાણાકીય અને ખેડૂતોની આવક પર વ્યાપક અસરના જોખમો ધરાવે છે.

ભાવિ પરિપ્રેક્ષ્ય અને મુખ્ય નીતિ જરૂરિયાતો

ઉદ્યોગના હિતધારકો અપેક્ષા રાખે છે કે જૂનથી સપ્ટેમ્બર 2026 દરમિયાન વિશેષ સિઝન દરમિયાન દક્ષિણ કર્ણાટક અને તમિલનાડુની કેટલીક મિલો ફરીથી કાર્યરત થઈ શકે છે. ભારતીય કૃષિ ક્ષેત્રમાં સ્થિર વૃદ્ધિની આગાહી છે, જેમાં 2026 થી 2031 દરમિયાન 4.21% ના સંયોજિત વાર્ષિક વૃદ્ધિ દર (CAGR) ની અપેક્ષા છે. જોકે, ખાંડ ઉદ્યોગ માટે, સતત નફાકારકતા નિર્ણાયક નીતિગત નિર્ણયો પર નિર્ભર રહેશે. મુખ્ય આવશ્યકતાઓમાં ખાંડ MSP માં વધારો, ઉત્પાદન ખર્ચને પ્રતિબિંબિત કરવા માટે ઇથેનોલ ખરીદીના ભાવોનું વાસ્તવિક ગોઠવણ, અને સરપ્લસ સ્ટોકનું સંચાલન કરવા માટે નિકાસ નીતિઓમાં સ્પષ્ટતા શામેલ છે. સરકારનો ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પર ભાર લાંબા ગાળાની સકારાત્મક વ્યૂહરચના છે, પરંતુ તે ખાંડ મિલોની નાણાકીય સ્થિરતા સુનિશ્ચિત કરવા માટે માપાંકિત ભાવો અને ફાળવણીની જરૂર છે. આ સમયસર હસ્તક્ષેપ વિના, ક્ષેત્ર ગહન નાણાકીય કટોકટીના જોખમનો સામનો કરી રહ્યું છે, જે લાખો શેરડીના ખેડૂતોને અસર કરશે.