Whalesbook
ભારતીય ઉર્જા બજારમાં વૈશ્વિક તણાવ વચ્ચે મિશ્ર પ્રદર્શન
માર્ચ 2026 માં ભારતીય ઇંધણ બજારમાં એક સ્પષ્ટ વિભાજન જોવા મળ્યું. વેસ્ટ એશિયામાં વધી રહેલા સંઘર્ષને કારણે LPG (લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ) નો વપરાશ નોંધપાત્ર રીતે ઘટ્યો, જ્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ જેવા રિફાઇન્ડ ઇંધણની માંગમાં મજબૂત ઉછાળો જોવા મળ્યો. ઓઇલ મંત્રાલયના પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (PPAC) ના સત્તાવાર ડેટા અનુસાર, LPG વપરાશમાં વર્ષ-દર-વર્ષ 12.8% નો ઘટાડો થયો, જે ઘટીને 2.379 મિલીયન ટન થયો, જ્યારે માર્ચ 2025 માં તે 2.729 મિલીયન ટન હતો.
LPG ની અછતથી કોમર્શિયલ યુઝર્સને સૌથી વધુ અસર
ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ, ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટની આસપાસની સમસ્યાઓ - જે ભારતની LPG આયાતનો લગભગ 60% હિસ્સો ધરાવે છે - સાઉદી અરેબિયા અને UAE જેવા મુખ્ય સપ્લાયર્સ તરફથી આવતા શિપમેન્ટ્સને ગંભીર રીતે અસર કરી. આ અછતને કારણે સરકારે ઘરગથ્થુ રસોઈ ગેસને પ્રાથમિકતા આપવા માટે કોમર્શિયલ યુઝર્સને સપ્લાય કાપવો પડ્યો. પરિણામે, ઘરેલું LPG વેચાણમાં 8.1% નો ઘટાડો થઈને 2.219 મિલીયન ટન થયું. જોકે, કોમર્શિયલ વપરાશમાં લગભગ 48% નો તીવ્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો, જ્યારે બલ્ક LPG વેચાણમાં તો 75.5% નો જંગી ઘટાડો થયો. આ કોમર્શિયલ માંગમાં થયેલો ભારે ઘટાડો, ઘરગથ્થુ વપરાશ માટે સ્થિર સપ્લાયના સરકારી વચનોથી વિપરીત છે, જે દર્શાવે છે કે આ સંકટ ઔદ્યોગિક અને હોસ્પિટાલિટી ક્ષેત્રોને ભારે અસર કરી ગયું.
આયાતી સમસ્યાઓ વચ્ચે ઘરેલું LPG ઉત્પાદનમાં વધારો
સપ્લાયની અછતને પહોંચી વળવા માટે, ભારતીય રિફાઇનરીઓને LPG ઉત્પાદન વધારવા માટે પેટ્રોકેમિકલ ઉત્પાદનમાંથી ફીડસ્ટોક (feedstock) વાળવા સૂચના આપવામાં આવી હતી. આ પગલાંના પરિણામે ઘરેલું LPG ઉત્પાદનમાં વધારો થયો, જે માર્ચ 2026 માં 1.4 મિલીયન ટન સુધી પહોંચ્યું, જે એક વર્ષ પહેલાના 1.1 મિલીયન ટન થી વધારે છે. સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ 2025-26 માટે, આ પ્રયાસોએ કુલ ઘરેલું ઉત્પાદનને 13.1 મિલીયન ટન સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરી. માર્ચ મહિનામાં થયેલા વિક્ષેપ છતાં, માર્ચ 2026 માં પૂરા થયેલા નાણાકીય વર્ષ માટે LPG નો કુલ વપરાશ 6% વધીને 33.212 મિલીયન ટન થયો. આ વૃદ્ધિ સ્વચ્છ રસોઈ ઇંધણને પ્રોત્સાહન આપવાના સરકારી પ્રયાસો દ્વારા સંચાલિત અંતર્ગત માંગને પ્રતિબિંબિત કરે છે.
પેટ્રોલ અને ડીઝલની માંગ મજબૂત
LPG ના પ્રદર્શનથી તદ્દન વિપરીત, પેટ્રોલ અને ડીઝલની માંગ મજબૂત રહી. પેટ્રોલનું વેચાણ 7.6% વધીને 3.78 મિલીયન ટન થયું, જ્યારે ડીઝલનો વપરાશ વર્ષ-દર-વર્ષ 8.1% વધીને 8.727 મિલીયન ટન થયો. પરિવહન ઇંધણમાં આ મજબૂતાઈ સતત આર્થિક પ્રવૃત્તિ સૂચવે છે, જે સંભવતઃ સ્થિર રિટેલ ભાવ દ્વારા સમર્થિત છે. સરકારી માલિકીની ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) એ ખર્ચને શોષીને આ ભાવોનું સંચાલન કર્યું. સમગ્ર નાણાકીય વર્ષ માટે, પેટ્રોલનો વપરાશ 6.5% અને ડીઝલની માંગ 3.6% વધી. જોકે, એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) ની માંગ લગભગ સ્થિર રહી (807,000 ટન), જે પ્રભાવિત ગલ્ફ દેશોમાં એરસ્પેસ પ્રતિબંધોને કારણે છે.
મુખ્ય નબળાઈઓ: આયાત પર નિર્ભરતા અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમ
ઉર્જા આયાત પર ભારતની ભારે નિર્ભરતા - ક્રૂડ ઓઇલ માટે લગભગ 88-90% અને LPG માટે 60% - એક સતત નબળાઈ બની રહી છે. વેસ્ટ એશિયામાં ભૌગોલિક રાજકીય તણાવમાંથી વારંવાર થતા વિક્ષેપો, ખાસ કરીને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ સંબંધિત, અર્થતંત્રને ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ અને પુરવઠા આંચકાઓ માટે ખુલ્લું પાડે છે. જ્યારે આબકારી જકાત (excise duty) માં ફેરફાર જેવા સરકારી પગલાઓએ ગ્રાહકો માટે તાત્કાલિક ભાવ વધારાને મોટાભાગે અટકાવ્યો છે, ત્યારે લાંબા ગાળાના સંઘર્ષ ભાવ વધારી શકે છે અને સરકારી નાણાકીય વ્યવસ્થા પર દબાણ લાવી શકે તેવી ચિંતાઓ યથાવત છે. LPG માટે ભારતીય વ્યૂહાત્મક સંગ્રહ ક્ષમતા, લગભગ 20 દિવસ ની, ઘણા વિકસિત દેશો કરતાં ઘણી ઓછી છે, જે તેની નબળાઈમાં વધારો કરે છે. ભારતીય તેલ અને ગેસ બજાર નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ માટે અંદાજિત છે, જેમાં 2026 સુધીમાં માંગ 5.99 મિલીયન બેરલ પ્રતિ દિવસ સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે, જે વધુ સારી ઉર્જા સુરક્ષાની નિર્ણાયક જરૂરિયાતને પ્રકાશિત કરે છે.
ભારતની આયાતી તેલ અને ગેસ પરની ઊંડી નિર્ભરતા, પુરવઠો વૈવિધ્યકરણ અને સ્થાનિક ઉત્પાદન વધારવાના પ્રયાસો છતાં, એક મોટું જોખમ બની રહી છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા મુખ્ય શિપિંગ લેન માટેની નબળાઈ, જે વૈશ્વિક ઉર્જા વેપારનો મોટો હિસ્સો સંભાળે છે, તે એક મોટી ચિંતા છે. વર્તમાન સંકટ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ ઝડપથી કોમર્શિયલ અને ઘરેલું બંને વપરાશકર્તાઓ માટે સ્થાનિક પુરવઠા સમસ્યાઓ ઊભી કરી શકે છે. વધુમાં, LPG જેવા ઇંધણ માટે ભારતના મર્યાદિત વ્યૂહાત્મક ભંડારનો અર્થ છે કે દેશ કેટલાક દેશો કરતાં લાંબા સપ્લાય કટઓફ માટે ઓછો તૈયાર છે. અશ્મિભૂત ઇંધણ, જે ભારતના પ્રાથમિક ઉર્જાનો લગભગ 75% હિસ્સો ધરાવે છે, તે રાષ્ટ્રને સતત ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ અને ભૌગોલિક રાજકીય પ્રભાવ માટે ખુલ્લું પાડે છે. વધતી મોંઘવારીનો ભય યથાવત છે જો ચાલુ સંઘર્ષોને કારણે ઉર્જાના ભાવ વધતા રહે.
ભારતના ઉર્જા ક્ષેત્ર માટે આઉટલુક
ભારતીય ઉર્જા ક્ષેત્રમાં આર્થિક વિસ્તરણ અને વધતા માથાદીઠ વપરાશ દ્વારા સંચાલિત સતત માંગ વૃદ્ધિ જોવા મળવાની અપેક્ષા છે. નીતિગત પ્રયાસો સ્થાનિક ઉત્પાદન, વ્યૂહાત્મક ભંડાર અને વિવિધ પુરવઠા માર્ગો દ્વારા ઉર્જા સુરક્ષા સુધારવા પર કેન્દ્રિત છે. તે જ સમયે, નવીનીકરણીય ઉર્જા સ્ત્રોતો તરફ ઝડપી પરિવર્તન આવી રહ્યું છે, જેમાં સૌર અને પવન ઉર્જામાં મોટા રોકાણો અને ક્ષમતા વૃદ્ધિ થઈ રહી છે, જે તેમને ભવિષ્યના મુખ્ય વિકાસ ક્ષેત્રો બનાવી રહ્યા છે. નિષ્ણાતો પરંપરાગત અને નવીનીકરણીય ઉર્જા બંને બજારોમાં મજબૂત તકો જુએ છે, જોકે નજીકનું ભવિષ્ય સંભવતઃ ઉર્જા-ઉત્પાદક પ્રદેશોમાં ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ પર આધાર રાખશે.