Whalesbook
ઊર્જા ક્ષેત્ર પર સંઘર્ષની અસર
પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ અને તેના કારણે સપ્લાય ચેઇનમાં આવેલી અડચણોની સીધી અસર ભારતના ઊર્જા ક્ષેત્ર પર પડી છે. એપ્રિલ મહિનામાં લિક્વિફાઇડ પેટ્રોલિયમ ગેસ (LPG) નો વપરાશ વાર્ષિક ધોરણે 16.16% ઘટ્યો છે. પેટ્રોલિયમ પ્લાનિંગ એન્ડ એનાલિસિસ સેલ (PPAC) ના આંકડા દર્શાવે છે કે વપરાશ 2.2 મિલિયન ટન રહ્યો છે. આ આંકડો ગત વર્ષે એપ્રિલ 2025 માં નોંધાયેલા 2.62 મિલિયન ટન અને માર્ચ 2026 માં વપરાયેલા 2.379 મિલિયન ટન કરતા પણ ઓછો છે. આ ઘટાડો આ વૈશ્વિક સંઘર્ષને કારણે ઊર્જા આયાતમાં આવેલી ગંભીર અડચણોનું સીધું પરિણામ છે.
શિપિંગ રૂટ્સ પર અસર અને સરકારી પગલાં
આ ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલો સંઘર્ષ છે, જેણે વૈશ્વિક ઊર્જા શિપમેન્ટ માટેના એક મહત્વપૂર્ણ માર્ગ, હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) માંથી થતા શિપિંગને ગંભીર રીતે અસર કરી છે. ભારતીય LPG આયાતનો લગભગ 90% હિસ્સો આ માર્ગેથી પસાર થાય છે. જ્યારે સાઉદી અરેબિયા (Saudi Arabia) અને UAE જેવા મુખ્ય સપ્લાયર્સ (Suppliers) વિક્ષેપોનો સામનો કરી રહ્યા છે, ત્યારે ભારતીય સરકારે ઘરેલું પુરવઠો સુરક્ષિત રાખવા પગલાં ભર્યા છે. હોટેલ્સ અને ઉદ્યોગો દ્વારા થતા કોમર્શિયલ (Commercial) ઉપયોગમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે, અને પુરવઠો બચાવવા માટે ઘરેલું રિફિલ (Refill) ની ફ્રિક્વન્સી (Frequency) લંબાવવામાં આવી છે. આ સાવચેતીપૂર્વકનું સંચાલન દર્શાવે છે કે જ્યારે LPG ની જરૂરિયાતોનો લગભગ 60% હિસ્સો આયાત પર આધાર રાખે છે ત્યારે ઊર્જા પ્રણાલી કેટલી સંવેદનશીલ બની જાય છે.
અન્ય ઊર્જા ક્ષેત્રોમાં પણ મંદી
એપ્રિલ મહિનામાં અન્ય ઊર્જા વપરાશમાં પણ મંદી જોવા મળી હતી. એવિએશન ટર્બાઇન ફ્યુઅલ (ATF) માં 1.37% નો વાર્ષિક ઘટાડો થયો હતો. ડીઝલના વેચાણમાં માત્ર 0.25% નો વધારો થયો, જે પાછલા મહિનાના 8.1% ના વિકાસ દરથી નોંધપાત્ર ઘટાડો દર્શાવે છે. પેટ્રોલના વેચાણમાં 6.36% નો વાર્ષિક વધારો થયો, પરંતુ તે માર્ચના 7.6% ના વધારા કરતાં ધીમો હતો. આ આંકડા સૂચવે છે કે ભૌગોલિક રાજકીય અસ્થિરતા અને ઊંચા ભાવો અનેક ક્ષેત્રોમાં ઊર્જા માંગને દબાવી રહ્યા છે. પુરવઠાના ભયને કારણે બ્રેન્ટ ક્રૂડ (Brent crude) એપ્રિલ 2026 ના અંતમાં $105 પ્રતિ બેરલ ની નજીક પહોંચી ગયું હતું, જેણે વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ (Crude Oil) ના ભાવમાં ઉછાળો લાવ્યો છે.
આયાત પર નિર્ભરતા અને ઊર્જા સુરક્ષા પર પ્રશ્નાર્થ
ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા તેની આયાત પરની ભારે નિર્ભરતાને કારણે પડકારરૂપ બની છે. 2030 સુધીમાં, આયાત કુલ અશ્મિભૂત ઇંધણ (Fossil Fuel) ના ઉપયોગના 53% થી વધુ થવાની ધારણા છે. LPG માટે, જે ભારતના સ્વચ્છ રસોઈ લક્ષ્યાંકો માટે આવશ્યક છે, આયાત લગભગ 60% આવરી લે છે. આ વિદેશી પુરવઠા પરની નિર્ભરતા, ખાસ કરીને હોર્મુઝની સામુદ્રધુની જેવા માર્ગો દ્વારા, ભારતને ભાવમાં ઉતાર-ચઢાવ અને પુરવઠાની ચિંતાઓનો સામનો કરવો પડે છે. 1973 ની તેલ કટોકટી જેવી ભૂતકાળની ઘટનાઓ દર્શાવે છે કે કેવી રીતે આવા આંચકાઓને કારણે ગંભીર આર્થિક અસરો, જેમાં ઊંચો ફુગાવો (Inflation) અને વધતી વેપાર ખાધ (Trade Deficit) નો સમાવેશ થાય છે, તે થઈ શકે છે. FY25 માં વીજળી ઉત્પાદનમાં 20.2% સુધી પહોંચીને, નવીનીકરણીય ઊર્જા (Renewable Energy) માં ભારતે સારી પ્રગતિ કરી હોવા છતાં, આ કટોકટી દર્શાવે છે કે અશ્મિભૂત ઇંધણથી દૂર જવાનું સંક્રમણ હજુ પણ વૈશ્વિક ઘટનાઓ માટે સંવેદનશીલ છે. વૈશ્વિક LPG ના ભાવમાં થયેલા વધારાને કારણે કોમર્શિયલ વપરાશકર્તાઓ માટે ઘરેલું ભાવ પહેલેથી જ વધી ગયા છે, જેમાં દિલ્હીમાં 19 કિલોનો સિલિન્ડર હવે રેકોર્ડ ₹3,071.50 માં વેચાઈ રહ્યો છે.
સિસ્ટમિક જોખમો અને ભવિષ્યની દિશા
વર્તમાન પરિસ્થિતિ સ્પષ્ટપણે ભારતના ઊર્જા આયાત પરની નિર્ભરતામાં છુપાયેલા જોખમો દર્શાવે છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (United States) સહિત વિવિધ સ્ત્રોતોમાંથી સોર્સિંગ (Sourcing) હોવા છતાં, મુખ્ય શિપિંગ પોઇન્ટ્સ (Shipping Points) દ્વારા થતો વેપાર સતત જોખમ ઊભું કરે છે. ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓ (OMCs) વૈશ્વિક ભાવ વધે ત્યારે નુકસાનને કારણે વધતા નાણાકીય તાણનો સામનો કરી રહી છે, જેના કારણે સરકારી બેલઆઉટ (Bailout) ની જરૂર પડી શકે છે અને જાહેર નાણાકીય વ્યવસ્થાને અસર થઈ શકે છે. આ કટોકટી ઇંધણની પોષણક્ષમતાને પડકારે છે અને સ્વચ્છ ઊર્જા સંક્રમણને અવરોધવાનું જોખમ ઊભું કરે છે. જો પુરવઠામાં વિક્ષેપો અને ભાવ વધારો ચાલુ રહે, તો તે લોકોની ખર્ચ શક્તિ ઘટાડી શકે છે, પરિવારોને બાયોમાસ (Biomass) નો ઉપયોગ કરવા પાછા ફરવા મજબૂર કરી શકે છે, અને રાષ્ટ્રની ઊર્જા સુરક્ષાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. જ્યારે સેવાઓ તરફના સ્થળાંતર અને વધુ સારી કાર્યક્ષમતાને કારણે ભારતનો GDP હવે તેલના ઉપયોગ કરતાં વધુ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, ત્યારે ઊંચી માંગનો અર્થ છે કે ઊર્જા આંચકા હજુ પણ એક મોટી આર્થિક ચિંતા છે. ઊર્જા બજારો અસ્થિર રહેવાની અપેક્ષા છે, જેમાં ચાલુ ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ સપ્લાય ચેઇન અને ભાવને જોખમમાં મૂકે છે. ભારત સરકાર ઘરેલું કોલસા (Coal) ઉત્પાદન વધારવા અને ઝડપી નવીનીકરણીય ઊર્જા વિકાસ વચ્ચે સંતુલન સાધવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે. જોકે, તાજેતરના વિક્ષેપો આયાત નિર્ભરતાના સંચાલનમાં તાત્કાલિક મુશ્કેલીઓ દર્શાવે છે. અશ્મિભૂત ઇંધણના ભાવના આંચકા નવીનીકરણીય ઊર્જા અને EVs જેવી સ્વચ્છ ઊર્જા ટેકનોલોજીની માંગને ઝડપી બનાવી રહ્યા છે, જે તેમને લાંબા ગાળે પ્રોત્સાહન આપી શકે છે. ભવિષ્યમાં, ભારતને બાહ્ય આંચકાઓ સામે વધુ સ્થિતિસ્થાપક બનવા, તેના ઊર્જા પુરવઠા અને સ્વચ્છ ઊર્જા લક્ષ્યાંકોને સુરક્ષિત કરવા માટે તેની પોતાની ક્ષમતા મજબૂત કરવાની અને આયાત ઘટાડવાની જરૂર છે.