ભારતમાં શણના સ્ટોક પર મર્યાદા, કાચા શણના ભાવમાં స్వల్ప ઘટાડો

શણ બજારને સ્થિર કરવા માટે નિયમનકારી પગલું

કેન્દ્રીય કાપડ મંત્રાલયે વેપારના વિવિધ ક્ષેત્રોમાં કડક સ્ટોકહોલ્ડિંગ મર્યાદાઓ લાદીને અસ્થિર કાચા શણ બજારનું સંચાલન કરવા માટે નિર્ણయాત્મક પગલું ભર્યું છે. શણ કમિશનરની કચેરી દ્વારા 19 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ જારી કરાયેલ સૂચના, સંગ્રહખોરીને રોકવા અને કાચા શણના વધુ સમાન વિતરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે ડિઝાઇન કરાયેલ નવા કેપ્સ સ્થાપિત કરે છે.

સુધારેલા નિયમો હેઠળ, ઓન-પ્રેમિસ બેલિંગ પ્રેસ ધરાવતા કાચા શણના બેલર્સ મહત્તમ 1,200 ક્વિન્ટલ સુધી રાખી શકે છે. અન્ય નોંધાયેલા સ્ટોકિસ્ટો માટે 25 ક્વિન્ટલની મર્યાદા છે, જ્યારે બિન-નોંધાયેલા વેપારીઓ ફક્ત 5 ક્વિન્ટલ સુધી મર્યાદિત છે. શણ મિલો અને પ્રોસેસિંગ યુનિટ્સને તેમના વર્તમાન વપરાશ દરના 45 દિવસ સુધીના કાચા શણના સ્ટોક રાખવાની મંજૂરી આપવામાં આવશે. આ પગલાં કાચા શણના ભાવમાં તીવ્ર વધારા બાદ અમલમાં આવ્યા છે, જે 18 જાન્યુઆરી 2026 ના રોજ ₹13,500 પ્રતિ ક્વિન્ટલ પર પહોંચી ગયું હતું [cite: Source A, 9, 22, 25], જે 2025-26 સીઝન માટે સરકાર દ્વારા માન્ય લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) ₹5,650 પ્રતિ ક્વિન્ટલ કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે. સરકારે જણાવ્યું છે કે બજાર સ્થિરતા જાળવવા માટે આ સ્ટોક મર્યાદાઓની સમયાંતરે સમીક્ષા કરવામાં આવશે [cite: Source A, 18].

ભાવ વધારામાં ફાળો આપતા પરિબળો

કાચા શણમાં તાજેતરના ભાવ વધારાને અનેક પરિબળોના સંગમનું પરિણામ માનવામાં આવે છે. 2025-26 સીઝનમાં ઘટાડેલા વાવેતર ક્ષેત્ર અને ઉત્પાદને એક મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી હતી, જે પાછલા વર્ષોથી ઉદ્ભવ્યું હતું જ્યાં ભાવ ઘણીવાર MSP ₹5,650 પ્રતિ ક્વિન્ટલથી નીચે જતા હતા, જેના કારણે ખેડૂતો મકાઈ જેવી વધુ નફાકારક પાકો તરફ વળ્યા. વધારામાં, શણ મિલો દ્વારા વધેલા વપરાશ, આયાત પ્રતિબંધો દ્વારા વધુ વણસેલો વૈશ્વિક પુરવઠામાં ઘટાડો, અને નાણાકીય રીતે મજબૂત મિલો દ્વારા આક્રમક ખરીદીએ માંગના દબાણમાં વધારો કર્યો છે. 2025-26 કાચા શણ પાકની નોંધપાત્ર માત્રા, જે અંદાજે 25-30 લાખ ક્વિન્ટલ છે, તે હજુ પણ અપકન્ટ્રી વેપારીઓ અને મધ્યસ્થીઓ પાસે હોવા અંગે પણ ચિંતાઓ છે [cite: Source A, 27].

બજાર ગતિશીલતા અને સરકારી સહાયક પગલાં

સ્ટોક મર્યાદાઓની જાહેરાત પછી, કાચા શણના ભાવમાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો છે, જે તાજેતરના ઉચ્ચ સ્તરથી ઘટીને લગભગ ₹12,600 પ્રતિ ક્વિન્ટલ થયો છે [cite: Source A, 9]. જોકે, બજાર સહભાગીઓ અપેક્ષા રાખે છે કે નવીનતમ નિયમોના અમલીકરણ અને સંપૂર્ણ અસર અંગે સ્પષ્ટતા આવતાં ભાવની અસ્થિરતા ચાલુ રહી શકે છે. સરકારે શણ ઉદ્યોગને ટેકો આપવા માટે પણ પગલાં લીધાં છે, જેમ કે B-ટ્વિલ શણની થેલીઓના ખરીદ ભાવમાં સમયાંતરે વધારો કરવો, જે સપ્ટેમ્બર 2024 માં ₹58-60 પ્રતિ થેલીથી વધીને જાન્યુઆરી 2026 માં ₹87.20 પ્રતિ થેલી થયો હતો, જેથી મિલોને કાચા માલના વધેલા ખર્ચનું સંચાલન કરવામાં મદદ મળે. MSP કામગીરી માટે નોડલ એજન્સી, ઇન્ડિયા જ્યુટ કોર્પોરેશન (JCI) એ FY 2024-25 માં ₹56.82 કરોડના કર પછીના નફા સાથે મજબૂત નાણાકીય પ્રદર્શન દર્શાવ્યું છે.

ઐતિહાસિક સંદર્ભ અને ઉદ્યોગ દૃષ્ટિકોણ

આ હસ્તક્ષેપ એક એવા સમયગાળા પછી આવે છે જ્યારે ખેડૂતોને બિન-લાભકારી ભાવ મળી રહ્યા હતા, અને MSP ઘણીવાર પર્યાપ્ત વળતર આપવામાં નિષ્ફળ જતું હતું. કાચા શણ માટે MSP છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સતત વધી રહ્યું છે, જે 2014-15 માં ₹2,400 પ્રતિ ક્વિન્ટલથી વધીને 2025-26 સીઝન માટે ₹5,650 પ્રતિ ક્વિન્ટલ થયું છે, જે ખેડૂતોને ઉત્પાદનના સરેરાશ ખર્ચ પર 66.8% વળતર સુનિશ્ચિત કરે છે. કાપડ મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે, આ પગલાંનો હેતુ પુરવઠાને સ્થિર કરવાનો, બજારના દુરૂપયોગને રોકવાનો અને ખેડૂતો, ઉત્પાદકો અને ગ્રાહકો સહિત તમામ હિતધારકોના હિતોને ટેકો આપવાનો છે, જેમાં ભાવની અસ્થિરતા ઉદ્યોગની કામગીરી અને રોજગારને વિક્ષેપિત કરી શકે તેવી ચિંતાઓ છે [cite: Source A].