ભારતમાં સોના-ચાંદી પર ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં જંગી વધારો: ભાવ આસમાને, માંગ ઘટવાની અને દાણચોરી વધવાની ભીતિ!

આયાત ડ્યુટીમાં જંગી વધારો, ભાવમાં ઉછાળો

ભારત સરકારે સોના અને ચાંદીની આયાત પર લાગતી ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં મોટો વધારો કર્યો છે. અત્યાર સુધી 10% (જેમાં 5% સેસ સામેલ હતો) લાગતી આ ડ્યુટી હવે સીધી 15% કરી દેવાઈ છે. આ નિર્ણયની તાત્કાલિક અસર સ્થાનિક બુલિયન માર્કેટ પર જોવા મળી રહી છે, જ્યાં સોના અને ચાંદીના ભાવમાં ભારે ઉછાળો આવ્યો છે. MCX જેવા એક્સચેન્જ પર ચાંદી 8% અને સોનું 7% વધીને અપર સર્કિટ લિમિટ સુધી પહોંચી ગયું. સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય આયાત ઘટાડીને વિદેશી હુંડિયામણ (Foreign Exchange Reserves) બચાવવાનો અને વેપાર ખાધ (Trade Deficit) ને નિયંત્રિત કરવાનો છે. આ એક સ્પષ્ટ સંકેત છે કે સરકાર પોતાની અર્થવ્યવસ્થાને સ્થિર કરવા પ્રયાસ કરી રહી છે.

ઘરેલુ બજારોમાં ભાવે ભરી ઉડાન

સ્થાનિક બજારોમાં ભાવે ભારે કૂદકો માર્યો છે. MCX પર ચાંદીનો ભાવ ₹3 લાખ પ્રતિ કિલો જ્યારે સોનાનો ભાવ ₹1.64 લાખ પ્રતિ 10 ગ્રામ ની તેની 7% ની અપર લિમિટ પર પહોંચી ગયો. આ તીવ્ર વધારો આયાતી ખર્ચ વધવા અને સપ્લાય ઘટવાને કારણે થયો છે. વૈશ્વિક સ્તરે, ચાંદી લગભગ $87.40 પ્રતિ ઔંસ અને સોનું આશરે $4,713.39 પ્રતિ ઔંસ પર ટ્રેડ થઈ રહ્યું હતું. યુએસ ગોલ્ડ ફ્યુચર્સમાં પણ તેજી જોવા મળી હતી, જે યુએસ ફુગાવા અને પશ્ચિમ એશિયાઈ તણાવને કારણે હતી. જોકે, ભારતીય નીતિનો મુખ્ય હેતુ સ્થાનિક આર્થિક સ્થિરતા છે, વૈશ્વિક ભાવના વલણને અનુસરવાનો નથી.

ડ્યુટી વધારા પાછળનું કારણ શું?

ઈન્ડિયા બુલિયન એન્ડ જ્વેલર્સ એસોસિએશનના રાષ્ટ્રીય સચિવ સુરેન્દ્ર મહેતાએ જણાવ્યું કે, ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) ને મેનેજ કરવાના ભાગરૂપે આ ડ્યુટી વધારાની અપેક્ષા હતી. તેમણે ચેતવણી આપી હતી કે તેનાથી ગ્રાહક માંગ (Consumer Demand) ઘટી શકે છે. આ નીતિ એવા સમયે આવી છે જ્યારે સોના-ચાંદીના ભાવ પહેલેથી જ ઊંચા હતા અને રોકાણ માંગમાં પણ ઉછાળો આવ્યો હતો. માર્ચ ક્વાર્ટરમાં ગોલ્ડ ETFs માં 186% નો વધારો જોવા મળ્યો હતો. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ પણ અગાઉ નાગરિકોને ઓછું સોનું ખરીદવા અપીલ કરી હતી, કારણ કે ભારત તેની મોટાભાગની સોનાની જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરે છે, જે વિદેશી હુંડિયામણને અસર કરે છે. વિશ્લેષકોએ નોંધ્યું કે સેફ-હેવન એસેટ્સ (Safe-haven Assets) માં વધતું રોકાણ પહેલેથી જ ભાવ વધારી રહ્યું હતું, અને આ ડ્યુટી હાઇક મુખ્ય આયાતી વસ્તુઓ માટે આ વલણને રોકવાનો પ્રયાસ છે.

ભૂતકાળના અનુભવો અને દાણચોરીનો ડર

ભારતે ભૂતકાળમાં પણ ગોલ્ડ ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટીમાં ફેરફાર કર્યા છે. અગાઉના પગલાં, જેમ કે 3% IGST અને બેંકો દ્વારા અસ્થાયી શિપમેન્ટ હોલ્ટ, એપ્રિલમાં સોનાની આયાતમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો કરીને તેને લગભગ 30-વર્ષના નીચા સ્તરે લાવી દીધો હતો. આ નવી 15% ની ડ્યુટી, જે અગાઉના 10% (અસરકારક રીતે 6% સેસ પહેલા) કરતાં વધુ છે, તે કાયદેસરની આયાતમાં વધુ ઘટાડો કરશે. ડીલરો ચેતવણી આપી રહ્યા છે કે આટલો મોટો ટેક્સ વધારો ગેરકાયદેસર સોનાના વેપારને ફરીથી વેગ આપી શકે છે, જે અગાઉ ટેરિફમાં ઘટાડો થયો ત્યારે જોવા મળ્યું હતું. સરકારે આયાત નિયંત્રિત કરવા અને વધતા કાળા બજારના જોખમ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે. ભારતનો આ નવો ડ્યુટી રેટ હવે મુખ્ય ગોલ્ડ-બાયિંગ દેશોમાં સૌથી વધુમાંનો એક બની ગયો છે.

આર્થિક ચિંતાઓ અને અણધાર્યા જોખમો

ડ્યુટીમાં આ તીવ્ર વધારો ભારતની ફોરેક્સ અને વેપાર સિસ્ટમમાં નબળાઈઓને ઉજાગર કરે છે. ભારત તેની મોટાભાગની સોનાની જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી કરતું હોવાથી, તે વૈશ્વિક ભાવની વધઘટ અને માંગના ઉછાળા માટે સંવેદનશીલ છે, જે વિદેશી અનામતને ઘટાડે છે. નીતિ નિર્માતાઓ સોના અને ચાંદીના ઊંચા આયાત ખર્ચને કારણે રૂપિયાના નબળા પડવા અંગે ચિંતિત છે. વર્લ્ડ ગોલ્ડ કાઉન્સિલે વધતા બુલિયન ભાવ અને નબળા શેરબજારના વળતરને કારણે સેફ હેવન તરીકે સોનામાં રોકાણ વધાર્યું હોવાનો અહેવાલ આપ્યો હતો. આ નીતિનો ઉદ્દેશ્ય તે વલણને રોકવાનો છે. તેની સફળતા કાયદેસરની આયાતને નિયંત્રિત કરવા અને ગેરકાયદેસર વેપારને રોકવા પર નિર્ભર રહેશે, જે એક સતત પડકાર છે અને ઘણીવાર ઊંચા કરવેરા સાથે વધે છે, જે સરકાર દ્વારા ઇચ્છિત આર્થિક સ્થિરતાને નુકસાન પહોંચાડી શકે છે.

ભવિષ્યનો માર્ગ: માંગમાં ઘટાડો, દાણચોરીનો ખતરો યથાવત

જોકે ભાવમાં તાત્કાલિક ઉછાળો આવ્યો છે, મધ્યમ ગાળામાં સોના અને ચાંદીના વપરાશમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે. 15% ની ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી કિંમતી ધાતુઓને ગ્રાહકો માટે ઘણી મોંઘી બનાવે છે. વિશ્લેષકો અપેક્ષા રાખે છે કે સરકાર વિદેશી હુંડિયામણ બચાવવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાનું ચાલુ રાખશે, અને જો વેપાર ખાધ પૂરતી ઘટશે નહીં તો વધુ પગલાં લઈ શકે છે. બજાર એ મોનિટર કરશે કે શું નીતિ અપેક્ષા મુજબ માંગ ઘટાડે છે અને અધિકારીઓ દાણચોરીને કેટલી સારી રીતે રોકી શકે છે, જે આર્થિક લાભને રદ કરી શકે છે.