Whalesbook
સોનાની આયાત પર સંકટ: 30 વર્ષનો નીચો સ્તર
ભારતમાં સોનાની આયાત એપ્રિલ મહિનામાં ઘટીને લગભગ 15 મેટ્રિક ટન પર પહોંચી ગઈ છે, જે છેલ્લા ત્રણ દાયકામાં એપ્રિલ મહિના માટે સૌથી નીચો આંકડો છે. ગત વર્ષે એપ્રિલ 2025 માં આ આયાત 35 ટન હતી, જ્યારે નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન માસિક સરેરાશ 60 ટનની આસપાસ રહી છે. આ ભારે ઘટાડા પાછળનું મુખ્ય કારણ કસ્ટમ્સ ઓથોરિટીઝ (Customs Authorities) દ્વારા બેંકો પાસેથી સોનાની આયાત પર 3% ઇન્ટિગ્રેટેડ ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (IGST) ની માંગણી છે. આ કર (Tax) અગાઉ 2017 માં સિસ્ટમ લાગુ થયા બાદ બેંકોની આયાત પર લાગુ કરવામાં આવતો ન હતો.
બેંકોએ શિપમેન્ટ અટકાવ્યા, તહેવારો પર અસર
અણધાર્યા ટેક્સની માંગ અને ઓફિશિયલ ઇમ્પોર્ટ ઓથોરાઇઝેશન (Import Authorization) માં વિલંબને કારણે, જે ભારતમાં રિફાઇન્ડ ગોલ્ડ (Refined Gold) ની મોટાભાગની આયાત સંભાળે છે, તે બેંકોએ શિપમેન્ટ અટકાવી દીધા છે. હાલમાં કસ્ટમ્સ ક્લિયરન્સ (Customs Clearance) ની રાહ જોઈ રહેલું લગભગ 8 ટન સોનું વૉલ્ટમાં અટવાયેલું છે. આ સ્થિતિ 'અક્ષય તૃતીયા' જેવા સોનાની ખરીદીના મુખ્ય તહેવારો દરમિયાન સર્જાઈ છે. જ્વેલર્સ (Jewellers) અને ડીલરો (Dealers) એ ઊંચી માંગની અપેક્ષા રાખીને સોનું આયાત કર્યું હતું, પરંતુ હવે આ સ્ટોક નિષ્ક્રિય પડ્યો છે. આયાતમાં ઘટાડાને કારણે ડોમેસ્ટિક ગોલ્ડ પ્રીમિયમ (Domestic Gold Premium) $15 પ્રતિ ઔંસ સુધી પહોંચી ગયું છે. ઘણા જ્વેલર્સ વૈકલ્પિક સપ્લાય શોધવામાં સંઘર્ષ કરી રહ્યા છે, જ્યારે ઇન્ડિયા ઇન્ટરનેશનલ બુલિયન એક્સચેન્જ (IIBX) મારફતે ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ પણ સામાન્ય રહ્યું છે.
સરકારનો હેતુ: ટ્રેડ ડેફિસિટ અને રૂપિયાને ટેકો
આ આયાત નિયંત્રણો અને વહીવટી વિલંબ પાછળ સરકારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતની સોનાની આયાત ઘટાડવાનો અને વેપાર ખાધ (Trade Deficit) ને નિયંત્રિત કરવાનો જણાય છે. ભારતની વેપાર ખાધ, જેમાં સોના અને તેલની આયાતનો મોટો ફાળો છે, તે ચિંતાનો વિષય રહી છે. આ કારણે 30 એપ્રિલ, 2026 ના રોજ ભારતીય રૂપિયો (Indian Rupee) યુએસ ડોલર સામે રેકોર્ડ નીચા સ્તરે પહોંચી ગયો હતો.
વૈશ્વિક બજાર અને અન્ય ચિંતાઓ
ભારતીય માંગમાં આ તીવ્ર ઘટાડો વૈશ્વિક સોનાના ભાવને પણ ઘટાડી શકે છે, કારણ કે ભારત વિશ્વનો બીજો સૌથી મોટો સોના ગ્રાહક દેશ છે. સોના ડૉર (Gold Dore - રિફાઇનિંગ માટેનું અર્ધ-શુદ્ધ મિશ્રણ) ની આયાતમાં પણ લાઇસન્સ અરજીઓ રદ થવા અથવા મુલતવી રાખવાની સમસ્યાઓનો સામનો કરવો પડ્યો છે. 1 એપ્રિલ, 2026 થી બુલિયન આયાત માટે 17 બેંકોને અધિકૃત કરવામાં આવી હોવા છતાં, સત્તાવાર સૂચના મોડી 17 એપ્રિલ ના રોજ આવી હતી. સરકારના આ પગલાં, જેનો હેતુ વેપાર ખાધ અને ચલણને મેનેજ કરવાનો છે, તે સ્થાનિક બજાર માટે ટૂંકા ગાળાના જોખમો ઊભા કરે છે, જેમાં ભાવમાં વધઘટ અને અનૌપચારિક વેપારમાં વધારો શામેલ છે. ઐતિહાસિક રીતે, સોનાની આયાત પર નિયંત્રણો લગાવવાના પ્રયાસોથી સ્થાનિક પ્રીમિયમ વધ્યા છે અને અનૌપચારિક માધ્યમોનો ઉપયોગ વધ્યો છે.
જોકે સાંસ્કૃતિક પરિબળો સોનાની મજબૂત માંગ સુનિશ્ચિત કરે છે, પરંતુ વર્તમાન સપ્લાયમાં વિક્ષેપ અસ્થાયી ભાવ દબાણ લાવી રહ્યો છે અને જ્વેલર્સના વ્યવસાયને અસર કરી રહ્યો છે. આ પરિસ્થિતિનું નિરાકરણ IGST વિવાદ અને વહીવટી અવરોધોને દૂર કરવા પર આધાર રાખે છે. જો આયાત ધીમી રહે છે, તો તે રૂપિયા અને ભારતના વેપાર ખાધ પર વધુ દબાણ લાવી શકે છે.