સોનાના ભાવમાં અણધાર્યો ઘટાડો: મિડલ ઈસ્ટ યુદ્ધ છતાં ભારતમાં કેમ ઘટ્યા?

વૈશ્વિક તણાવ અને સ્થાનિક વાસ્તવિકતા વચ્ચેનો વિરોધાભાસ

સામાન્ય રીતે, જ્યારે ભૌગોલિક રાજકીય પરિસ્થિતિમાં તણાવ વધે છે, ત્યારે રોકાણકારો સોનાને સુરક્ષિત રોકાણ (Safe Haven) માનીને તેમાં નાણાં રોકે છે, જેના કારણે તેના ભાવમાં ઉછાળો આવે છે. પરંતુ, 2 માર્ચ 2026 ના રોજ, આ પરિસ્થિતિ ભારતના ભૌતિક સોના બજારમાં ઉલટી જોવા મળી. મિડલ ઈસ્ટમાં ઈરાન-ઈઝરાયેલ-યુએસ વચ્ચે ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે COMEX પર ગ્લોબલ ગોલ્ડ ફ્યુચર્સ લગભગ $5,400 પ્રતિ ઔંસની નજીક પહોંચી ગયા હતા. આ છતાં, દિલ્હી, મુંબઈ અને કોલકાતા જેવા શહેરોમાં ઘરેલું રિટેલ ભાવમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો. ઉદાહરણ તરીકે, દિલ્હીમાં 24-કેરેટ સોનાનો ભાવ ₹2,570 ઘટીને ₹1,70,660 પ્રતિ 10 ગ્રામ થયો.

બેંગલુરુનો અપવાદ અને વ્યાપક બજાર પ્રવાહો

આ ઘટાડા વચ્ચે, બેંગલુરુ એકમાત્ર અપવાદ રહ્યું, જ્યાં 24-કેરેટ સોનાના ભાવમાં ₹1,800 નો વધારો થયો અને તે ₹1,70,510 પ્રતિ 10 ગ્રામ પર પહોંચ્યો. આ સ્થાનિક ભાવ વૃદ્ધિ રાષ્ટ્રીય વલણથી વિપરીત છે. બીજી તરફ, ચાંદી, જે પરંપરાગત રીતે સેફ હેવન સંપત્તિ ગણાય છે, તેણે વૈશ્વિક પ્રતિભાવ દર્શાવ્યો અને ભારતમાં તેના ભાવમાં આશરે 2.5-2.6% નો વધારો નોંધાયો. 2 માર્ચના રોજ ભારતીય રૂપિયો ડોલર સામે લગભગ 91.55 સુધી નબળો પડ્યો હતો, જે સામાન્ય રીતે સોનાની આયાત ખર્ચ અને ભાવને ટેકો આપે છે, પરંતુ આ મેક્રો પરિબળ પણ દેશના મોટાભાગના ભાગોમાં વેચાણના દબાણને રોકવામાં નિષ્ફળ રહ્યું.

વિશ્લેષણાત્મક ઊંડાણ: આ વિરોધાભાસ પાછળના કારણો

મિડલ ઈસ્ટમાં વધતા તણાવ છતાં ભારતીય સોનાના ભાવમાં અસામાન્ય ઘટાડો સૂચવે છે કે અનેક પરિબળો કામ કરી રહ્યા છે. જ્યારે વૈશ્વિક સોનાના ભાવ સલામતીની માંગ અને ભૌગોલિક રાજકીય જોખમોને કારણે સતત વધી રહ્યા છે, ત્યારે ઘરેલું સેન્ટિમેન્ટ પર અસર પડી રહી છે. તાજેતરના અહેવાલો સૂચવે છે કે ગોલ્ડ ETF માં રોકાણ મજબૂત રહ્યું હોવા છતાં, ઊંચા ભાવને કારણે જ્વેલરીના વેચાણ પર અસર પડી છે. ગ્રાહકો ભાવ પ્રત્યે સંવેદનશીલ બન્યા છે અને નાની ખરીદી કરવાનું પસંદ કરી રહ્યા છે. આ દર્શાવે છે કે ભારતીય ગ્રાહકો માટે પરવડે તેવી ક્ષમતા (affordability) દૂરના ભૌગોલિક રાજકીય બનાવો કરતાં ટૂંકા ગાળાના ભાવ નિર્ધારક તરીકે વધુ મજબૂત બની રહી છે.

સંભવિત ઘરેલું દબાણો અને જોખમો

વૈશ્વિક ભાવ વૃદ્ધિ અને ભૌગોલિક અસ્થિરતા વચ્ચે ભારતીય સોનાના ભાવમાં આ વ્યાપક ઘટાડો સ્થાનિક માંગની સ્થિરતા પર પ્રશ્નો ઉભા કરે છે. 2 માર્ચની ભાવ કાર્યવાહી સંભવિત સ્થાનિક આર્થિક મંદીના સંકેતો આપી શકે છે જે આંતરરાષ્ટ્રીય સંઘર્ષોની તાત્કાલિક અસર કરતાં વધુ પ્રભાવશાળી હોય. રૂપિયામાં સતત નબળાઈ, જે સામાન્ય રીતે સોનાના ભાવને ટેકો આપે છે, તે પણ જો વેતન વૃદ્ધિ સાથે તાલમેલ ન ખાય તો ઘરેણાં જેવી વૈકલ્પિક ખરીદીઓ પર ગ્રાહકોના બજેટ પર દબાણ લાવી શકે છે. વૈશ્વિક સોનાના ભાવમાં તેજી મજબૂત હોવા છતાં, તે સંઘર્ષની તીવ્રતા પર આધાર રાખે છે; કોઈપણ સંભવિત ડી-એસ્કેલેશન (de-escalation), જોકે હાલ અસંભવિત છે, તે પહેલેથી જ નરમ પડેલા ઘરેલું ભૌતિક બજારોમાં તીવ્ર ઘટાડો લાવી શકે છે.

ભવિષ્યનું આઉટલૂક

મોતીલાલ ઓસવાલ ફાઇનાન્સિયલ સર્વિસિસ લિમિટેડના વિશ્લેષકોનો અંદાજ છે કે આગામી 12 મહિનામાં ડોલર ડી-ડોલરાઇઝેશન (de-dollarization) અને રાજકોષીય તણાવ (fiscal stress) જેવા લાંબા ગાળાના તેજીના પરિબળોને કારણે ઘરેલું સોનાના ભાવ $6,000 પ્રતિ ઔંસ એટલે કે ₹1.85 લાખ પ્રતિ 10 ગ્રામ સુધી પહોંચી શકે છે. આ લાંબા ગાળાના આશાવાદી દૃષ્ટિકોણને સૂચવે છે. જોકે, 2 માર્ચની તાત્કાલિક ભાવ કાર્યવાહી સ્થાનિક માંગની સ્થિતિસ્થાપકતા (demand elasticity) અને આર્થિક ભાવનાઓ (economic sentiment) દ્વારા સંચાલિત ટૂંકા ગાળાના વિચલનોની સંભાવના દર્શાવે છે, ભલે અંતર્ગત ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ સોનાને વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ તરીકે ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખે.