ભારતમાં Gold Importsમાં તોફાની તેજી, Trade Deficitનો રેકોર્ડ, સરકારે લગાવ્યા નવા નિયંત્રણો

Import Surge Widens Trade Deficit

ભારતના આર્થિક પરિદ્રશ્ય પર Gold Importsના તીવ્ર વધારાની મોટી અસર જોવા મળી રહી છે. ચાલુ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 ના એપ્રિલ-ફેબ્રુઆરી મહિના દરમિયાન Gold Importsમાં 28.73% નો વધારો થયો છે, જે ગત વર્ષના $53.52 Billion ની સરખામણીમાં $69 Billion સુધી પહોંચી ગયો છે. કિંમતી ધાતુઓના ઊંચા વૈશ્વિક ભાવ અને સતત માંગને કારણે આ વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. તેના પરિણામે, આ અગિયાર મહિનામાં વેપાર ખાધ (Merchandise Trade Deficit) વધીને $310.60 Billion થઈ ગઈ છે. સ્થાનિક બજારમાં Goldના ભાવ લગભગ ₹1,51,500 પ્રતિ 10 ગ્રામની આસપાસ સ્થિર છે, જે વૈશ્વિક પરિસ્થિતિઓ, ફુગાવા અને ભૌગોલિક રાજકીય ઘટનાઓ સાથે જોડાયેલા છે.

CAD પર અસર

આ પરિસ્થિતિ દેશની કરંટ એકાઉન્ટ ડેફિસિટ (CAD) ને નોંધપાત્ર રીતે વધારે છે, જે ભારતની બાહ્ય નાણાકીય સ્થિતિનું મુખ્ય માપદંડ છે. જોકે સત્તાવાર નિવેદનો સૂચવે છે કે CAD હજુ પણ વ્યવસ્થાપનક્ષમ છે, તાજેતરના વિશ્લેષણો સંભવિત વધારાની ચેતવણી આપે છે. ડિસેમ્બર 2025 ક્વાર્ટરમાં CAD $13.2 Billion રહ્યો હતો. ઐતિહાસિક રીતે, કિંમતી ધાતુઓની આયાત ભારતની બાહ્ય સંતુલન માટે ચિંતાનો વિષય રહી છે, જેમાં Gold એકલું જ વેપાર અસંતુલનમાં મોટો હિસ્સો ધરાવે છે.

સરકારી હસ્તક્ષેપ અને FTA નો દુરુપયોગ

આ સ્થિતિ વચ્ચે, 2 એપ્રિલ 2026 ના રોજ, ભારતીય સરકારે Gold, Silver અને Platinum આર્ટિકલ્સ પર તાત્કાલિક પ્રતિબંધો લાદ્યા છે. આ પગલાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ફ્રી ટ્રેડ એગ્રીમેન્ટ્સ (FTAs), ખાસ કરીને ભારત-આસિયાન કરારના દુરુપયોગને રોકવાનો છે. એવી જાણકારી મળી છે કે વેપારીઓ ડ્યુટી ટાળવા માટે આ FTAs નો ઉપયોગ કરી રહ્યા હતા. ડાયરેક્ટોરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ જણાવ્યું કે આ પ્રતિબંધો તમામ પર લાગુ પડશે અને હાલના કરારો તથા શિપમેન્ટ્સને પણ અસર કરશે. આ પહેલાં Platinum અને Silver જ્વેલરી પર પણ પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા હતા, જે કિંમતી ધાતુઓની આયાત પર વ્યાપક કડકાઈના સંકેત આપે છે. સરકારનો લક્ષ્ય આયાત બિલને નિયંત્રિત કરીને દેશના વિદેશી હુંડિયામણ ભંડાર અને ચલણની સ્થિરતા જાળવવાનો છે.

માંગનું માળખું અને વૈશ્વિક પરિબળો

ભારતમાં Goldની આ મજબૂત માંગ સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓ, રોકાણના પ્રિય માધ્યમ અને આર્થિક અનિશ્ચિતતા સામે હેજ તરીકેની તેની ભૂમિકાને કારણે છે. આ સતત માંગ, જે વાર્ષિક લગભગ 849 મેટ્રિક ટન Gold નો વપરાશ કરે છે, તે ભારતને વિશ્વમાં ચીન પછી બીજો સૌથી મોટો Gold ગ્રાહક બનાવે છે. Gold ETFs જેવા નાણાકીય સાધનોને પ્રોત્સાહન આપવાના પ્રયાસો થયા છે, જેના કારણે નોંધપાત્ર ઇન્ફ્લો જોવા મળ્યો છે જે આયાતનો એક ભાગ છે, પરંતુ ભૌતિક Goldની મૂળભૂત જરૂરિયાત યથાવત છે, જે આયાત માંગને વેગ આપે છે. સરકારોએ ઐતિહાસિક રીતે Gold Importsને નિયંત્રિત કરવા માટે કસ્ટમ ડ્યુટીનો ઉપયોગ કર્યો છે, તાજેતરમાં ડ્યુટી 6% ની આસપાસ લાવવામાં આવી હતી, જે અગાઉ 15% હતી, જેથી દાણચોરી રોકી શકાય અને સ્થાનિક મૂલ્યવૃદ્ધિને પ્રોત્સાહન આપી શકાય. જોકે, આ પગલાંઓ પણ આ ઊંડી ઘર કરી ગયેલી માંગ સામે લાંબા ગાળાની અસરકારકતા દર્શાવી શક્યા નથી.

Gold Importsમાં થયેલો વર્તમાન વધારો વૈશ્વિક ભાવના વલણો સાથે ગાઢ રીતે જોડાયેલો છે. ભૌગોલિક રાજકીય તણાવ, મુખ્ય અર્થતંત્રોમાં ફુગાવાની ચિંતાઓ અને વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા Goldની નોંધપાત્ર ખરીદીએ ભાવને વેગ આપ્યો છે, જેના કારણે ડોલરના સંદર્ભમાં આયાત વધુ મોંઘી બની છે. આ વૈશ્વિક પરિસ્થિતિ, ભારતના મોટા આયાત વોલ્યુમ સાથે મળીને, આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવોને અસર કરે છે. મુખ્ય સપ્લાયર્સમાં સ્વિટ્ઝર્લેન્ડ અને UAE નો સમાવેશ થાય છે.

જોખમો અને ચલણ પર દબાણ

જોકે અધિકારીઓ Gold અને Silver Imports પર ચિંતા કરતાં વધુ સતર્કતા પર ભાર મૂકે છે, તેમ છતાં બિન-ઉત્પાદક સંપત્તિઓની આયાત પરની માળખાકીય નિર્ભરતા નોંધપાત્ર જોખમો ઊભા કરે છે. Gold માટે સતત ઊંચો આયાત બિલ મૂડી ફાળવણીને અસર કરીને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને ઉત્પાદન જેવા વધુ ઉત્પાદક ક્ષેત્રોમાંથી નોંધપાત્ર વિદેશી હુંડિયામણને વાળે છે. આ નિર્ભરતા ભારતને વૈશ્વિક મૂડી પ્રવાહની અસ્થિરતા સામે વધુ સંવેદનશીલ બનાવે છે અને રૂપિયા પર દબાણ લાવે છે. ETFs દ્વારા Gold બચતને ઔપચારિક બનાવવાના પ્રયાસો છતાં, ભૌતિક Goldની જરૂરિયાતનો અર્થ એ છે કે આયાતનું દબાણ યથાવત રહે છે. ઊંડી ઘર કરી ગયેલી સાંસ્કૃતિક માંગ સામે આયાત નિયંત્રણોની અસરકારકતા શંકાસ્પદ છે. આનાથી ચાલુ ખાતાના સંતુલનની લાંબા ગાળાની ટકાઉપણું અંગે ચિંતાઓ વધી રહી છે અને સરકાર આર્થિક વૃદ્ધિ અથવા ગ્રાહક ભાવનાઓને અવરોધ્યા વિના બાહ્ય દેવું કેવી રીતે સંચાલિત કરશે તે પ્રશ્ન ઊભો થાય છે. Gold માટે આ સતત વિદેશી હુંડિયામણનો પ્રવાહ, ખાસ કરીને જ્યારે વૈશ્વિક ભાવો ઊંચા હોય, ત્યારે અર્થતંત્રને સતત ખેંચે છે, જેનાથી વધુ સ્વસ્થ વેપાર સંતુલન હાંસલ કરવું અને ચલણ સ્થિરતા જાળવવી વધુ મુશ્કેલ બને છે. Silver Importsમાં તાજેતરમાં થયેલો 142.87% નો વધારો આ વેપાર દબાણમાં વધુ ઉમેરો કરે છે.

ભાવિ દૃષ્ટિકોણ

લાદવામાં આવેલા આયાત નિયંત્રણો વેપાર ખાધને સક્રિયપણે સંચાલિત કરવા માટે સરકારના ઇરાદાને દર્શાવે છે, પરંતુ મજબૂત સ્થાનિક માંગ સામે તેમની લાંબા ગાળાની અસરકારકતા અનિશ્ચિત રહે છે. વિશ્લેષકો ભવિષ્યની વેપાર ખાધના મુખ્ય સૂચકાંકો તરીકે Gold આયાત પ્રવાહો અને વૈશ્વિક વેપાર પેટર્ન પર નજીકથી નજર રાખશે. Goldના વૈશ્વિક ભાવની અસ્થિરતા, ચાલુ ભૌગોલિક રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ અને સ્થાનિક માંગની ક્રિયાપ્રતિક્રિયા ભારતના બાહ્ય ક્ષેત્રના પ્રદર્શનને આકાર આપવાનું ચાલુ રાખશે, જે સંભવિતપણે ફુગાવા અને ચલણ વ્યવસ્થાપનને અસર કરશે.