ભારતમાં સોનાની માંગ સ્થિર? ગ્લોબલ ભાવ વધારા વચ્ચે બજાર સામે અનેક પડકારો

નાણાં મંત્રી નિર્મલા સીતારમણે તાજેતરમાં જણાવ્યું છે કે ભારતમાં સોનાની માંગ 'ચિંતાજનક સ્તરે' પહોંચી નથી. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે ખરીદી મુખ્યત્વે સાંસ્કૃતિક અને મોસમી પ્રભાવો, જેવા કે તહેવારો અને શુભ દિવસો સાથે જોડાયેલી છે, નહીં કે કોઈ સટ્ટાખોરીના કારણે. RBI ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ પણ આ વાતને સમર્થન આપતાં કહ્યું કે દેશના મજબૂત બાહ્ય ક્ષેત્રને કારણે હાલમાં કોઈ મેક્રોઇકોનોમિક ચિંતા નથી. આ નિવેદનોનો ઉદ્દેશ્ય વૈશ્વિક બુલિયન (Bullion) ભાવમાં આવેલા ઉછાળા અંગેની ચિંતાઓને શાંત પાડવાનો છે.

જોકે, આ સત્તાવાર વલણ બજારની વાસ્તવિકતાથી થોડું અલગ જણાય છે. વૈશ્વિક સ્તરે, સોનાના ભાવમાં મધ્યવર્તી બેંકો દ્વારા સતત અને આક્રમક ખરીદી, ખાસ કરીને એશિયા અને પૂર્વીય યુરોપમાં, મુખ્ય પરિબળ છે. તેઓ યુએસ ડોલરથી તેમના રિઝર્વમાં વૈવિધ્યતા લાવવા અને ઇન્ફ્લેશન (Inflation) તેમજ ચલણના અવમૂલ્યન સામે હેજ (Hedge) તરીકે સોનાનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. અનેક સંસ્થાઓ આગાહી કરી રહી છે કે 2026માં સોનાનો ભાવ $4,700 થી $6,500 ની વચ્ચે રહેશે, જ્યારે કેટલીક આગાહીઓ આનાથી પણ વધારે ભાવ દર્શાવી રહી છે.

આ વૈશ્વિક પરિબળો વચ્ચે, ભારતના એપ્રિલ થી ડિસેમ્બર 2025ના આયાત ડેટા (Import Data) ચોંકાવનારી વિગતો દર્શાવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન સોનાની આયાત (Gold Import) 18.29% ઘટી છે, જ્યારે તેની સરેરાશ યુનિટ પ્રાઇસ (Average Unit Price) 24.62% વધી છે. આ કારણે, આયાત થયેલા કુલ મૂલ્યમાં માત્ર 1.83% નો નજીવો વધારો જોવા મળ્યો છે. આ દર્શાવે છે કે ઊંચા ભાવોને કારણે ભૌતિક માંગ (Physical Demand) માં ઘટાડો થયો છે. આ સૂચવે છે કે સાંસ્કૃતિક માંગ યથાવત હોવા છતાં, તે ભાવો પ્રત્યે સંવેદનશીલ (Price Sensitive) છે.

વધુમાં, ભારતીય રૂપિયા (Indian Rupee) માં મજબૂતાઈ વૈશ્વિક ભાવ વધારાને આંશિક રીતે સરભર કરી શકે છે, પરંતુ દેશની આયાત પરની ભારે નિર્ભરતા (ઐતિહાસિક રીતે આશરે 86%) તેને આંતરરાષ્ટ્રીય સોનાના ભાવો અને ચલણની વધઘટ પ્રત્યે સંવેદનશીલ બનાવે છે. વેપાર ખાધ (Trade Deficit) માં વધારો, જે અમુક અંશે કિંમતી ધાતુઓની આયાતને કારણે છે, તે એક પરિબળ રહે છે, જોકે RBI હાલમાં તેને નિયંત્રિત કરી શકાય તેવી સ્થિતિમાં માની રહ્યું છે.

ભારતીય પરિવારો, જે વિશ્વના સૌથી મોટા ગ્રાહક આધાર પૈકીના એક છે, તેમની પાસે અંદાજે $5 ટ્રિલિયન થી વધુનું સોનું ભૌતિક સ્વરૂપમાં છે. આ ભૌતિક સોનું, જે બચતનું એક માધ્યમ છે, તે આર્થિક વૃદ્ધિ માટે એક મોટી અપ્રયુક્ત સંપત્તિ (Untapped Asset) પણ છે. ભારતમાં ગોલ્ડ ETF (Exchange Traded Fund) માં પણ વધારો જોવા મળ્યો છે. જાન્યુઆરી 2026 માં ગોલ્ડ ETF માં થયેલું રોકાણ, ઇક્વિટી મ્યુચ્યુઅલ ફંડ (Equity Mutual Fund) માં થયેલા રોકાણ કરતાં બમણાથી વધુ હતું. આ દર્શાવે છે કે રોકાણકારો સોનામાં રસ દાખવી રહ્યા છે, જે આખરે ભૌતિક ખરીદીને વેગ આપે છે અને આયાત પર દબાણ જાળવી રાખે છે.

વિશ્લેષકો આગાહી કરે છે કે 2026 દરમિયાન સોનાના ભાવમાં મજબૂતાઈ યથાવત રહેશે. આ ભાવ $4,700 થી $6,500 પ્રતિ ઔંસ સુધી પહોંચવાની ધારણા છે. આ મજબૂતાઈનું મુખ્ય કારણ મધ્યવર્તી બેંકોની સતત ખરીદી, ભૌગોલિક રાજકીય જોખમો અને વૈશ્વિક નાણાકીય નીતિઓમાં સંભવિત સરળતા (Monetary Easing) છે. આ આગાહીઓ સૂચવે છે કે સોનું પોર્ટફોલિયો વૈવિધ્યકરણ (Portfolio Diversification) અને ઇન્ફ્લેશન હેજિંગ (Inflation Hedging) માટે એક વ્યૂહાત્મક સંપત્તિ (Strategic Asset) બની રહેશે. જોકે, બજાર સંભવિત અસ્થિરતાને પણ સ્વીકારે છે, અને કેટલીક આગાહીઓ 2025માં થયેલા નોંધપાત્ર વધારા બાદ સુધારા (Consolidation) ની શક્યતા દર્શાવે છે. સંસ્થાકીય રોકાણકારો (Institutional Investors) અને મધ્યવર્તી બેંકો તરફથી સતત માંગ, તેમજ સુરક્ષિત રોકાણ (Safe-haven Asset) તરીકે સોનાની પરંપરાગત ભૂમિકા, કિંમતી ધાતુ માટે સહાયક વાતાવરણ સૂચવે છે. જોકે, ભાવમાં ભાવિ વધારાની ગતિ અને તીવ્રતા બદલાતી મેક્રોઇકોનોમિક પરિસ્થિતિઓ અને ભૌગોલિક રાજકીય વિકાસ પર નિર્ભર રહેશે. RBI આયાત સ્તર અને બાહ્ય ક્ષેત્ર પર તેની અસર પર દેખરેખ રાખવાનું ચાલુ રાખશે, સાંસ્કૃતિક માંગ અને મેક્રોઇકોનોમિક સ્થિરતા વચ્ચે સંતુલન જાળવશે.