કોમોડિટીમાં જબરદસ્ત તેજી: ડોલરથી દૂરી અને ભૌગોલિક તણાવ સર્જે છે સુપરસાયકલ!

ડિ-ડોલરાઈઝેશન અને ભૌગોલિક રાજનીતિથી કોમોડિટીમાં સુપરસાયકલ

કોમોડિટીના ભાવમાં જે ઉછાળો જોવા મળી રહ્યો છે તે માત્ર સામાન્ય બજાર ચક્રનો ભાગ નથી, પરંતુ એક મોટો માળખાકીય (Structural) બદલાવ સૂચવે છે. વિશ્લેષકોનું માનવું છે કે દેશો દ્વારા યુએસ ડોલર પર નિર્ભરતા ઘટાડવાનો સક્રિય પ્રયાસ આ તેજીનું મુખ્ય કારણ છે. આ ટ્રેન્ડ 2022 થી વધુ મજબૂત બન્યો છે, જેમાં મુખ્ય અર્થવ્યવસ્થાઓ પોતાના ફોરેક્સ રિઝર્વ (Forex Reserves) માં વૈવિધ્યકરણ લાવી રહી છે અને વૈશ્વિક વેપારમાં ડોલરની ભૂમિકા પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. આ બદલાવ બજારના પરિબળોને નવી દિશા આપી રહ્યા છે. બીજી તરફ, વધતા ભૌગોલિક સંઘર્ષોએ આ પ્રવાહોને વધુ તીવ્ર બનાવ્યા છે, જેના કારણે ઊર્જા અને મેટલ સપ્લાય ચેઇનમાં મોટી વિક્ષેપ (Disruption) સર્જાઈ છે. આ સંયુક્ત પરિબળોએ ક્રૂડ ઓઈલ અને એલ્યુમિનિયમ જેવી મુખ્ય કોમોડિટીના ભાવને અનેક વર્ષોના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચાડી દીધા છે, જે માત્ર તાત્કાલિક માંગ-પુરવઠા કરતાં વધુ છે.

ભાવ વધારા પાછળ ડોલરથી દૂરી અને ભૌગોલિક તણાવ

કોમોડિટીના ભાવની વાર્તા સ્પષ્ટપણે બદલાઈ ગઈ છે. હવે એ યુગ રહ્યો નથી જ્યાં ભાવ ફક્ત પુરવઠા અને માંગના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો દ્વારા નક્કી થતા હતા. હવે ડિ-ડોલરાઈઝેશનનો માળખાકીય ટ્રેન્ડ મુખ્ય ચાલકબળ બન્યો છે. દેશો સક્રિયપણે વેપાર અને રિઝર્વ માટે યુએસ ડોલરના વિકલ્પો શોધી રહ્યા છે, જે ભૌગોલિક અસ્થિરતા અને પ્રતિબંધો (Sanctions) ની ચિંતાઓને કારણે વધુ વેગ પામ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, ઊર્જા અને અન્ય ચીજવસ્તુઓ માટે ડોલરમાં ભાવ નક્કી ન થતા કરારોનો ઉપયોગ વધી રહ્યો છે. તે જ સમયે, વધતા ભૌગોલિક તણાવને કારણે જોખમ પ્રીમિયમ (Risk Premium) માં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. આ ઘટનાઓએ સીધી રીતે સપ્લાય ચેઇનને વિક્ષેપિત કરી છે, જેના પરિણામે ક્રૂડ ઓઈલ (WTI 9 એપ્રિલ 2026 ના રોજ 4.85% વધીને $98.99/bbl થયું) અને LNG તથા એલ્યુમિનિયમ (Aluminium) ના ઉત્પાદનમાં મોટી વિક્ષેપ સર્જાયો છે. એલ્યુમિનિયમના ભાવ, ઉદાહરણ તરીકે, માંગમાં કોઈ નોંધપાત્ર વધારા વિના અનેક વર્ષોના ઉચ્ચતમ સ્તરે પહોંચી ગયા છે. વૈશ્વિક LNG પુરવઠાનો લગભગ 17-18% અને એલ્યુમિનિયમ ઉત્પાદનનો લગભગ 9% હિસ્સો આ વિક્ષેપોથી પ્રભાવિત થયો છે.

સેન્ટ્રલ બેંકોની ખરીદી અને યુએસ ડેટને કારણે સોના ચમક્યું

આ બદલાતા પરિદ્રશ્યમાં સોનું (Gold) સૌથી મોટો લાભાર્થી બની રહ્યું છે. તેના ભાવમાં વધારો નીચા વ્યાજ દરોની અપેક્ષાને કારણે નહીં, પરંતુ સેન્ટ્રલ બેંકોની મજબૂત ખરીદી દ્વારા સમર્થિત છે. વિશ્વભરની સેન્ટ્રલ બેંકો યુએસ ડોલરથી નબળી પડતી નિર્ભરતાને વૈવિધ્યકરણ કરવા માટે ઝડપથી પોતાની સોનાની હોલ્ડિંગ વધારી રહી છે. 2025 માં, તેમણે 850 ટન જેટલું સોનું ખરીદ્યું, જે રેકોર્ડમાં ત્રીજો સૌથી મોટો આંકડો છે, જેમાં ચીન અને ભારત મોખરે રહ્યા છે. આ વ્યૂહાત્મક ખરીદી આર્થિક સ્વતંત્રતા અને યુએસ નાણાકીય નીતિ તથા પ્રતિબંધો પર ઓછી નિર્ભરતાની જરૂરિયાતથી પ્રેરિત છે. એટલું જ નહીં, યુએસ રાષ્ટ્રીય દેવામાં સતત વધારો, જે 2024 ના અંત સુધીમાં $38.1 ટ્રિલિયન સુધી પહોંચવાની અપેક્ષા છે, તે સોના માટે એક મોટો ટેકો પૂરો પાડી રહ્યો છે. ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે વધતું દેવું અને ચલણના અવમૂલ્યનની ભયાવકતા ફુગાવા અને નાણાકીય અસ્થિરતા સામે રક્ષણ તરીકે સોનાની માંગ વધારે છે. ઓક્ટોબર 2024 સુધીમાં સોનાનું કુલ માર્કેટ મૂલ્ય $17.9 ટ્રિલિયન જેટલું પ્રભાવશાળી છે.

વોલેટાઈલ એનર્જી કરતાં મેટલ્સ વધુ મજબૂત

જ્યારે ઊર્જા બજારો ભૌગોલિક ઘટનાઓને કારણે વોલેટાઈલ (Volatile) અને પ્રતિક્રિયાશીલ રહેવાની ધારણા છે, ત્યારે કોમોડિટીઝમાં મેટલ્સ (Metals) એક પસંદગીનું રોકાણ ક્ષેત્ર બની રહ્યું છે. ખાસ કરીને કોપર (Copper) અને એલ્યુમિનિયમ (Aluminium) માં સતત મજબૂતી જળવાઈ રહેવાની આગાહી છે. આ સપ્લાયની અછત અને ડેટા સેન્ટર્સ (Data Centers) તથા મુખ્ય પાવર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ (Infrastructure Projects) માંથી નવી માંગ દ્વારા સમર્થિત છે. કોમોડિટી સેવાઓ, જેમાં ટ્રેડિંગ, સ્ટોરેજ અને પરિવહનનો સમાવેશ થાય છે, તેનું વૈશ્વિક બજાર પણ વિકાસ માટે તૈયાર છે, જે 2034 સુધીમાં $8.16 બિલિયન સુધી પહોંચવાની ધારણા છે, જેમાં મેટલ્સ સૌથી ઝડપી વિસ્તરણ જોશે તેવી અપેક્ષા છે.

કોમોડિટી આઉટલૂકમાં જોખમો અને પડકારો

કોમોડિટીઝ માટેના સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ છતાં, નોંધપાત્ર જોખમો યથાવત છે. ડિ-ડોલરાઈઝેશન, ઝડપ પકડી રહ્યું હોવા છતાં, હજુ પણ અવરોધોનો સામનો કરી રહ્યું છે. યુએસ ડોલરમાં ઊંડા અને લિક્વિડ કેપિટલ માર્કેટ્સ (Capital Markets) અને સ્થાપિત નેટવર્ક ઇફેક્ટ્સ (Network Effects) જેવા મજબૂત ફાયદા છે, જેના કારણે અન્ય ચલણો માટે વૈશ્વિક નાણા અને વેપારમાં તેને સંપૂર્ણપણે બદલવું મુશ્કેલ છે. વર્તમાન ભૌગોલિક સંઘર્ષો, જે હાલમાં કોમોડિટીના ભાવ વધારી રહ્યા છે, તેમાં ઘટાડો થવાનું જોખમ રહેલું છે, જે ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો લાવી શકે છે. વધતી ઊર્જા કિંમતો ઊર્જા-આયાત કરતા વિસ્તારો, જેમ કે યુરોપ,માં વૈશ્વિક આર્થિક વૃદ્ધિ માટે ખતરો છે. ત્યાં સતત 20-30% તેલના ભાવમાં વધારો ફુગાવાને લગભગ 1.5-2.5 ટકા પોઈન્ટ વધારી શકે છે અને GDP વૃદ્ધિને લગભગ 0.5-0.75 ટકા પોઈન્ટ ઘટાડી શકે છે. સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા સોનાની ચાલુ ખરીદી, જે વૈવિધ્યકરણ દ્વારા પ્રેરિત છે, જો વાસ્તવિક વ્યાજ દરો (Real Interest Rates) માં તીવ્ર વધારો થાય તો ધીમી પડી શકે છે, જેના કારણે સોનું યીલ્ડ (Yield) આપતી અસ્કયામતોની સરખામણીમાં ઓછું આકર્ષક બને છે. કોમોડિટી સુપરસાયકલનો વિચાર, માળખાકીય માંગ ફેરફારો દ્વારા સમર્થિત હોવા છતાં, ઓવર-ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (Over-investment) ની સામાન્ય પેટર્નનો સામનો કરી શકે છે જે ભવિષ્યમાં પુરવઠાની અછત (Supply Glut) તરફ દોરી જાય છે, જેમ અગાઉ જોવા મળ્યું છે. વધુમાં, ફિસ્કલ પોલિસી (Fiscal Policy), મોનેટરી સપોર્ટ (Monetary Support) અને ફુગાવા વચ્ચેનો જટિલ સંબંધ સૂચવે છે કે સેન્ટ્રલ બેંકો એક મુશ્કેલ સંતુલનનો સામનો કરી રહી છે; ફુગાવા સામે લડવા માટે નીતિઓને કડક બનાવવાથી આર્થિક મંદી વધુ વણસી શકે છે.

કોમોડિટીઝ માટે આઉટલૂક

આગળ જોતાં, કોમોડિટી બજારો ભૌગોલિક ઘટનાઓથી પ્રભાવિત થઈને વર્તમાન માર્ગને અનુસરવાની અપેક્ષા છે. બજારો સાયકલના ઉચ્ચતમ સ્તરોની નજીક પહોંચતા ટૂંકા ગાળામાં સ્થિરીકરણ (Stabilization) આવી શકે છે. જોકે, ટેકનોલોજીકલ ફેરફારો અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સંચાલિત કોપર અને એલ્યુમિનિયમ જેવી મેટલ્સ માટેની મૂળભૂત માંગ સ્થિર આધાર પૂરો પાડવો જોઈએ. સેન્ટ્રલ બેંકો દ્વારા સોનાની મજબૂત માંગ ચાલુ રહેવાની અપેક્ષા છે, જેમાં 2026 સુધી સતત ખરીદી થવાની ધારણા છે. જ્યારે ઊર્જા બજારો સમાચાર પ્રત્યે સંવેદનશીલ રહેવાની સંભાવના છે, ત્યારે બદલાતા વૈશ્વિક વેપાર લેન્ડસ્કેપમાં મેટલ્સની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા તેમને પસંદગીના રોકાણ તરીકે સ્થાપિત કરે છે.