પૂર્વ RBI ગવર્નર ડી. સુબ્બારાવે કહ્યું છે કે હાઈ-વેલ્યુ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર ચાર્જ લેવો જરૂરી છે. તેમના મતે, બેન્કો માટે હાલનું ફ્રી મોડલ લાંબા ગાળે આર્થિક રીતે ટકાવી રાખવું મુશ્કેલ છે.
UPI મોડલ પર કેમ ઉઠ્યા સવાલ?
ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્રાંતિમાં UPI નું યોગદાન અમૂલ્ય છે, પરંતુ તેના બિઝનેસ મોડલને લઈને હવે ગંભીર ચર્ચાઓ શરૂ થઈ છે. પૂર્વ RBI ગવર્નર ડી. સુબ્બારાવનું માનવું છે કે, હાલમાં જે રીતે તમામ UPI ટ્રાન્ઝેક્શન ફ્રી છે, તેના કારણે બેન્કો પર નાણાકીય ભાર વધી રહ્યો છે. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, સામાન્ય લોકો વચ્ચે થતા (P2P) પેમેન્ટ ફ્રી રહેવા જોઈએ, પરંતુ મર્ચન્ટ પેમેન્ટ્સમાં ખાસ કરીને મોટા વ્યવહારો પર ફી લેવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ છે.
ઝીરો-MDR અને બેન્કોનો નફો
હાલમાં ભારતમાં 'Zero-MDR' (Merchant Discount Rate) વ્યવસ્થા અમલમાં છે. એટલે કે કોઈ પણ વેપારીએ UPI પેમેન્ટ લેવા માટે બેન્કને કોઈ ફી આપવી પડતી નથી. આના કારણે બેન્કો અને પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઈડર્સને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને સુરક્ષા પાછળ થતા ખર્ચમાં સીધું નુકસાન વેઠવું પડે છે. જેમ જેમ ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શનની સંખ્યા વધી રહી છે, તેમ તેમ આ ખર્ચ બેન્કોના પ્રોફિટ માર્જિન પર દબાણ લાવી રહ્યો છે.
નવો કાયદો શું કહે છે?
સરકારે 'Taxation and Other Laws (Amendment) Bill, 2026' રજૂ કર્યું છે. આ કાયદો સરકારને એવી સત્તા આપે છે કે તેઓ જરૂર પડ્યે અમુક ચોક્કસ ડિજિટલ મોડ્સ અને ટ્રાન્ઝેક્શન પર ફી વસૂલવાની સૂચના આપી શકે. જોકે, તેનો અર્થ એ નથી કે આવતીકાલથી જ UPI પર ચાર્જ લાગી જશે, પણ સરકારે તેના માટે કાયદાકીય માળખું તૈયાર કરી દીધું છે.
રોકાણકારો માટે શું છે જોખમ?
જો સરકાર હાઈ-વેલ્યુ મર્ચન્ટ ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR લાગુ કરે છે, તો વેપારીઓ આ ખર્ચ ગ્રાહકો પાસેથી વસૂલી શકે છે અથવા વસ્તુઓના ભાવમાં વધારો કરી શકે છે. આ નિર્ણય પેમેન્ટ ઈકોસિસ્ટમ માટે રાહતરૂપ સાબિત થઈ શકે છે, પરંતુ તે ડિજિટલ પેમેન્ટની વધતી ગતિને કેટલી પ્રભાવિત કરશે, તે જોવું મહત્વનું રહેશે.