SEBI માં નોંધાયેલા મર્ચન્ટ બેંકર્સની સંખ્યા 244 પર પહોંચી ગઈ છે, જે છેલ્લા 24 વર્ષનો સૌથી મોટો આંકડો છે. આ વૃદ્ધિ FY26 માં IPO દ્વારા ₹1.8 લાખ કરોડથી વધુ એકત્રિત કરવાના રેકોર્ડ પછી આવી છે. જોકે, રોકાણકારોને સુરક્ષિત રાખવા માટે નિયમનકારી સંસ્થાઓ નાણાકીય જરૂરિયાતોને વધુ કડક બનાવી રહી છે.
ભારતમાં મર્ચન્ટ બેંકિંગ ક્ષેત્રે ઝડપી વિકાસ જોવા મળી રહ્યો છે. સિક્યોરિટીઝ એન્ડ એક્સચેન્જ બોર્ડ ઓફ ઈન્ડિયા (SEBI) પાસે નોંધાયેલા મર્ચન્ટ બેંકર્સની સંખ્યા 244 પર પહોંચી ગઈ છે, જે 24 વર્ષનો સૌથી ઊંચો સ્તર છે. પ્રાઈમરી માર્કેટમાં વધેલી પ્રવૃત્તિ અને કંપનીઓ દ્વારા ભંડોળ એકત્ર કરવા માટે પબ્લિક લિસ્ટિંગનો વધતો ટ્રેન્ડ આ વૃદ્ધિને વેગ આપી રહ્યો છે. FY26 માં, મુખ્ય બોર્ડ IPO દ્વારા 112 ઓફરિંગમાં ₹1.8 લાખ કરોડ એકત્ર કરવામાં આવ્યા હતા. જ્યારે સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝ (SME) સેગમેન્ટમાં 254 કંપનીઓએ લગભગ ₹11,000 કરોડ એકત્ર કર્યા હતા.
માર્કેટમાં વધતો રસ અને ફીમાં વૃદ્ધિ
પબ્લિક લિસ્ટિંગમાં વધેલા રસનું મુખ્ય કારણ વેલ્થ-ક્રિએશન (Wealth Creation) છે. ફેમિલી-ઓન્ડ બિઝનેસ (Family-owned businesses) તેમના પીઅર્સ (Peers) દ્વારા કેપિટલ માર્કેટમાં લિસ્ટ થયા પછી મળેલા વેલ્યુએશન (Valuation) જોઈ રહ્યા છે. આ ટ્રેન્ડ માત્ર મોટા શહેરો પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ અમદાવાદ, જયપુર અને ભુવનેશ્વર જેવા શહેરોમાંથી પણ નવા મર્ચન્ટ બેંકર્સની નોંધણી થઈ રહી છે. આ વૃદ્ધિ ક્ષેત્રની કમાણીમાં પણ પ્રતિબિંબિત થાય છે. લીડ મેનેજર ફી (Lead Manager Fees) માં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે રોગચાળા પહેલાના પાંચ વર્ષમાં સરેરાશ ₹400 કરોડથી વધીને FY26 માં ₹4,300 કરોડથી વધુ થઈ ગઈ છે.
નિયમનકારી સુરક્ષા અને ઐતિહાસિક સંદર્ભ
વર્તમાન વાતાવરણ મજબૂત હોવા છતાં, તે 1990ના દાયકાના IPO બૂમ (IPO Boom) સાથે સમાનતા ધરાવે છે, જ્યારે FY96 માં 1,300 થી વધુ IPO આવ્યા હતા. તે સમયે, ભંડોળ એકત્ર કર્યા પછી કેટલીક કંપનીઓ ગાયબ થઈ જવાની સમસ્યા ઊભી થઈ હતી. આવા જોખમોને ઘટાડવા માટે, SEBI એ કેટેગરી I મર્ચન્ટ બેંકર્સ માટે લઘુત્તમ નેટવર્થ (Net Worth) જરૂરિયાતમાં તબક્કાવાર વધારો કર્યો છે. આ સંસ્થાઓએ માર્ચ 2027 સુધીમાં તેમની નેટવર્થ ₹25 કરોડ અને માર્ચ 2028 સુધીમાં ₹50 કરોડ કરવી પડશે. આ પગલાનો ઉદ્દેશ્ય એ સુનિશ્ચિત કરવાનો છે કે માત્ર નાણાકીય રીતે સ્થિર સંસ્થાઓ જ પબ્લિક ઓફરિંગનું સંચાલન કરે, જેથી રોકાણકારોને સુરક્ષા મળી શકે.
આ ટ્રેન્ડ પર નજર રાખનારા રોકાણકારો IPO પાઇપલાઇન ફાઇલિંગની ગતિ અને નાના, નવા-પ્રવેશ કરનારા મર્ચન્ટ બેંકર્સ પર આવનારી નેટવર્થ જરૂરિયાતોની અસર પર ધ્યાન આપી શકે છે. આ ક્ષેત્રની વૃદ્ધિની સ્થિરતા સંભવતઃ પ્રાઈમરી માર્કેટની માંગ અને આગામી પબ્લિક ઇશ્યૂના સફળ અમલીકરણ પર નિર્ભર રહેશે.