Whalesbook
SBI (State Bank of India) ના ચેરમેન C.S. સેટીએ દેશમાં નાણાકીય બચત સાધનો (Financial Savings Instruments) પર લાગતા ટેક્સ (Tax) માં સમાનતા લાવવાની જોરદાર માંગ કરી છે. તેમનું કહેવું છે કે જેમ જેમ ભારતીય ઇક્વિટી માર્કેટ પરિપક્વ (mature) થઈ રહ્યું છે, તેમ તેમ બેંક ડિપોઝીટ અને શેરબજારમાં રોકાણ પર લાગતા ટેક્સમાં રહેલો ભેદભાવ દૂર થવો જોઈએ. આ માંગ એવા સમયે આવી છે જ્યારે ભારતીય પરિવારોની બચતનો મોટો હિસ્સો પરંપરાગત બેંક ડિપોઝીટમાંથી બહાર નીકળીને ઇક્વિટી અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ તરફ વળી ગયો છે.
બદલાતા નાણાકીય પ્રવાહની અસર
આ બદલાતા આર્થિક સમીકરણો બેંકોના કાર્યક્ષેત્ર પર મોટી અસર કરી રહ્યા છે. ઘરગથ્થુ નાણાકીય બચતમાં બેંક ડિપોઝીટનો હિસ્સો સતત ઘટી રહ્યો છે. ઇકોનોમિક સર્વે 2025-26 મુજબ, FY12 માં ઘરગથ્થુ નાણાકીય બચતમાં ડિપોઝીટનો હિસ્સો 57.9% હતો, જે FY25 માં ઘટીને માત્ર 35.2% થઈ ગયો છે. બીજી તરફ, ઇક્વિટી રોકાણો ઘરગથ્થુ સંપત્તિનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બની ગયા છે. છેલ્લા FY17 થી, સિસ્ટમેટિક ઇન્વેસ્ટમેન્ટ પ્લાન (SIP) દ્વારા માસિક ફ્લો (monthly flow) માં સાત ગણો વધારો જોવા મળ્યો છે. આ મૂડીના પુનરાવર્તનને કારણે બેંકો માટે મોટા પાયાના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને નવા યુગના પ્રોજેક્ટ્સને ધિરાણ આપવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.
ટેક્સમાં રહેલો ભેદભાવ અને કારણો
C.S. સેટીએ સ્પષ્ટ કર્યું કે વૈશ્વિક પ્રથાઓ (global practices) મુજબ ભાગ્યે જ કોઈ દેશમાં બેંક ડિપોઝીટ કે ઇક્વિટીને ખાસ ટેક્સ ટ્રીટમેન્ટ (special tax treatment) આપવામાં આવે છે. તેમનું સૂચન છે કે ભારતે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય ધોરણોનું પાલન કરવું જોઈએ. હાલમાં, બેંક ડિપોઝીટ પર મળતું વ્યાજ કરદાતાની ઇન્કમ સ્લેબ મુજબ ટેક્સેબલ છે, જે 30% સુધી પહોંચી શકે છે. જ્યારે, ઇક્વિટીમાં લાંબા ગાળાના લાભ પર ₹1.25 લાખ સુધી 12.5% અને તેનાથી વધુ પર 15-20% નો રાહત દરે ટેક્સ લાગે છે, ઉપરાંત સિક્યોરિટીઝ ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ (STT) પણ છે. બેંકર્સ દલીલ કરે છે કે આ ટેક્સ ભેદભાવને કારણે બચતકર્તાઓ વધુ પોસ્ટ-ટેક્સ રિટર્ન (post-tax returns) મેળવવા માટે ઇક્વિટી તરફ વળી રહ્યા છે, જેનાથી બેંકો માટે ઉપલબ્ધ ડિપોઝીટ પૂલ (deposit pool) ઘટી રહ્યો છે. સંશોધન સૂચવે છે કે ટેક્સ પ્રોત્સાહનો (tax incentives) મુખ્યત્વે હાલની બચતને પુન:વિતરિત (reallocate) કરે છે, કુલ બચત વધારવાને બદલે, અને ઘણીવાર તે ઉચ્ચ-આવક ધરાવતા લોકોને વધુ લાભ આપે છે.
બજારની ગતિશીલતા અને સ્પર્ધા
આ બચત સંક્રમણના પુરાવા સ્પષ્ટ છે. FY20 થી H1FY26 દરમિયાન બેંક ડિપોઝીટમાં લગભગ 10.3% નો કમ્પાઉન્ડ એન્યુઅલ ગ્રોથ રેટ (CAGR) જોવા મળ્યો, જે ₹240 લાખ કરોડ થી વધુ થઈ ગયો છે. પરંતુ, આ વૃદ્ધિ મ્યુચ્યુઅલ ફંડના 25% CAGR ની સરખામણીમાં ઓછી છે. ડિસેમ્બર 2025 ના અંત સુધીમાં, મ્યુચ્યુઅલ ફંડ્સનો એસેટ્સ અંડર મેનેજમેન્ટ (AUM) ₹80 લાખ કરોડ સુધી પહોંચી ગયો હતો. SBI, જે FY24 મુજબ લગભગ 22.55% ની ડિપોઝીટ માર્કેટ શેર ધરાવે છે, તેને પણ આ બદલાતા સંજોગોમાં પોતાની ફંડિંગ સ્ટ્રેટેજી (funding strategy) બદલવી પડશે.
ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફાઇનાન્સિંગ અને ભવિષ્યની દિશા
SBI, ભારતનું સૌથી મોટું જાહેર ક્ષેત્રનું બેંક, જાન્યુઆરી 30, 2026 સુધીમાં લગભગ 12.09x ના પ્રાઈસ-ટુ-અર્નિંગ (P/E) રેશિયો પર ટ્રેડ કરી રહ્યું છે. તેની સરખામણીમાં ICICI બેંક (P/E ~17.12x), HDFC બેંક (P/E ~18.59x) અને Axis બેંક (P/E ~16.11x) જેવા પ્રાઇવેટ સેક્ટર બેંકોનો P/E રેશિયો વધારે છે. SBI નું માર્કેટ કેપિટલાઇઝેશન (market capitalization) લગભગ ₹9,94,643.3 કરોડ હતું. બેંકિંગ સેક્ટર ભારતની મહત્વાકાંક્ષી ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ યોજનાઓ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે, જેના માટે 2030 સુધીમાં US$1.7 ટ્રિલિયન જેટલું રોકાણ જરૂરી બની શકે છે. જોકે, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ફાઇનાન્સિંગમાં ગેપ રહેલો છે. તેથી, બેંકો સ્થિર અને ઓછા ખર્ચે ફંડિંગ આકર્ષવા માટે નવી રીતો શોધી રહી છે. ટેક્સ સમાનતાની માંગનો ઉદ્દેશ્ય એ છે કે બેંકો ઘરેલું બચતને ફરીથી આકર્ષી શકે અને આર્થિક વિકાસને ટેકો આપવાનું ચાલુ રાખી શકે.