RBI નો મોટો નિર્ણય: ઓફશોર રૂપિયા ટ્રેડ પર નવા નિયમો, વૈશ્વિક બેંકોમાં ખળભળાટ!

રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) રૂપિયામાં જોવા મળતી અસ્થિરતા (volatility) પર નિયંત્રણ મેળવવા અને બજારમાં વધુ પારદર્શિતા (transparency) લાવવા માટે આ મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરી રહી છે. નવા નિયમનો મુખ્ય હેતુ રૂપિયાના ભાવની યોગ્ય શોધ (price discovery) સુનિશ્ચિત કરવાનો છે.

RBI ઇચ્છે છે કે બેંકો તેમના ઓફશોર રૂપિયા ડેરિવેટિવ ટ્રેડ્સમાંથી ઓછામાં ઓછા 70% નો રિપોર્ટ કરે, જે ફેબ્રુઆરી 2027 સુધીમાં લાગુ થઈ શકે છે. હાલમાં, ઘરેલું બેંકો તેમના તમામ ટ્રેડ્સની જાણકારી આપે છે. RBI નો આ પ્રયાસ એવા બજાર પર વધુ સારી પકડ મેળવવાનો છે જે રૂપિયાના મૂલ્યને નોંધપાત્ર રીતે પ્રભાવિત કરે છે. ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાના જણાવ્યા મુજબ, અમુક ટ્રેડ્સને કારણે ફોરેક્સ માર્કેટમાં અસ્થિરતા વધી હતી. તાજેતરમાં, USD/INR રેટ આશરે 92.6050 ની આસપાસ હતો.

જોકે, આ નિયમ વૈશ્વિક બેંકોની કામગીરી અને તેમના કાનૂની બંધનો સાથે ટકરાઈ રહ્યો છે. વિદેશી બેંકો દલીલ કરી રહી છે કે ઓફશોર ટ્રેડ્સનો રિપોર્ટિંગ કરવાથી તેમના પોતાના દેશોમાં ડેટા પ્રોટેક્શન અને ગોપનીયતાના કાયદાઓનો ભંગ થઈ શકે છે, જેના કારણે RBI ના કાર્યક્ષેત્ર (jurisdiction) પર પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. તેમને અન્ય સેન્ટ્રલ બેંકો સાથે મુશ્કેલ સંકલન કરવું પડશે.

નોંધનીય છે કે, માર્ચ મહિનામાં રૂપિયો 4.24% ઘટ્યો હતો, જે છેલ્લા છ વર્ષમાં સૌથી મોટો ઘટાડો હતો. આ ઘટાડા પાછળ વૈશ્વિક રાજકીય અનિશ્ચિતતાઓ, વધતા તેલના ભાવ અને ઉભરતા બજારોમાં મંદી જેવા અનેક કારણો જવાબદાર હતા. એપ્રિલ 2025 માં ઓફશોર માર્કેટમાં આશરે $60 અબજ (billion) ના ક્રોસ-બોર્ડર ટ્રેડ્સ થયા હતા, જે સૂચવે છે કે આ બજાર કેટલું મોટું છે.

આ નિયમોને કારણે બેંકોને મોટા નુકસાનનો સામનો કરવો પડી શકે છે. અંદાજે ₹40-50 અબજ (billion) નું નુકસાન થઈ શકે છે. વિદેશી બેંકોની મુખ્ય ફરિયાદ એ છે કે ભારતીય નિયમનકારી સંસ્થા (RBI) તેમના દેશના કાયદાઓ હેઠળ આવતા ટ્રેડ્સમાં હસ્તક્ષેપ કરી રહી છે. આના કારણે ઓનશોર અને ઓફશોર રૂપિયાના ભાવ વચ્ચેનો તફાવત વધી શકે છે, જેનાથી લિક્વિડિટી ઘટી શકે છે અને હેજિંગ ખર્ચ વધી શકે છે. Fitch Ratings એ પણ નોંધ્યું છે કે આવા નિયમનકારી પગલાં બેંકોના નફાને અસર કરી શકે છે.

ગવર્નર સંજય મલ્હોત્રાએ જણાવ્યું છે કે આ પ્રતિબંધો કામચલાઉ છે. RBI નો ઉદ્દેશ્ય કરન્સી માર્કેટને મજબૂત કરવાનો અને રૂપિયાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પ્રોત્સાહન આપવાનો છે. જોકે, RBI એ ચલણની સ્થિરતા જાળવવા અને વૈશ્વિક બજાર સાથે સુમેળ સાધવા વચ્ચે સંતુલન જાળવવું પડશે.