RBI એ 1લી જુલાઈથી પ્રોપરાઇટરી ટ્રેડિંગ (Proprietary Trading) માટે કડક નિયમો લાગુ કર્યા છે. બેંકો દ્વારા બ્રોકર્સને અપાતી લોન પર હવે **40%** નું હેરકટ લાગુ પડશે, જે સિસ્ટમિક બેંકિંગ જોખમ ઘટાડવાના હેતુથી કરવામાં આવ્યું છે. જોકે, આનાથી ભારતીય ફર્મ્સ માટે ઓપરેશનલ ખર્ચ વધવાની અને બજારની લિક્વિડિટી ઘટવાની ચિંતા વ્યક્ત કરાઈ રહી છે.
શું થયું?
1લી જુલાઈથી, ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) એ બેંકો દ્વારા બ્રોકર્સને પ્રોપરાઇટરી ટ્રેડિંગ માટે નાણાં ધિરાણ કેવી રીતે કરવામાં આવે છે તે અંગે કડક નવા નિયમો લાગુ કર્યા છે. પ્રોપરાઇટરી ટ્રેડિંગ એટલે એવી ફર્મ્સ જે ગ્રાહકોના પૈસાને બદલે પોતાની મૂડીનો ઉપયોગ કરીને સ્ટોક્સ, ડેરિવેટિવ્ઝ અને અન્ય નાણાકીય સાધનોમાં વેપાર કરે છે. આ નવા નિયમો હેઠળ, બેંકોને મોટાભાગે આવી પ્રવૃત્તિઓ માટે ધિરાણ આપવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો છે, જેમાં માત્ર માર્કેટ-મેકિંગ (Market-Making) માટે નાના અપવાદો છે. આ ઉપરાંત, RBI એ ફરજિયાત કર્યું છે કે ટ્રેડિંગ ફર્મ્સને અપાતી તમામ લોન સંપૂર્ણપણે કોલેટરલાઇઝ્ડ (Collateralized) હોવી જોઈએ, અને પ્યાદા મુકેલા શેર પર 40% નું હેરકટ લાગુ પડશે. આનો અર્થ એ છે કે જો કોઈ ફર્મ ₹100 કરોડ ના શેર પ્યાદા મુકે છે, તો તે ફક્ત ₹60 કરોડ જ ઉધાર લઈ શકશે.
40% હેરકટ કેવી રીતે કામ કરે છે?
ટ્રેડિંગ ફર્મ માટે, 'હેરકટ' એ તેના સુરક્ષા તરીકે મુકેલા અસ્કયામતોના મૂલ્ય પર લાગુ પડતો ડિસ્કાઉન્ટ છે જેના પર તે પૈસા ઉધાર લે છે. 40% ના હેરકટ સાથે, RBI એ ભારતીય પ્રોપરાઇટરી ટ્રેડિંગ ફર્મ્સની ઉધાર ક્ષમતા નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી દીધી છે. અગાઉ, ઘણી ફર્મ્સ વધુ લીવરેજ (Leverage) નો ઉપયોગ કરતી હતી, જેનાથી તેઓ ઓછી મૂડી સાથે મોટા વોલ્યુમમાં વેપાર કરી શકતી હતી. આ પગલામાં બેંક ગેરંટી (Bank Guarantee) માટે 50% કેશ બેકિંગ (Cash Backing) ની પણ જરૂર પડે છે, જે ઘરેલું બ્રોકરેજના ટ્રેડિંગ ઓપરેશન્સ માટે ઉપલબ્ધ લિક્વિડિટી (Liquidity) ને વધુ ચુસ્ત બનાવે છે.
ઘરેલું વિદેશી તફાવત
ઉદ્યોગમાં ચર્ચાનો એક મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે આ નિયમો દ્વારા બનાવવામાં આવેલ અસંતુલન. નિયમનની ટીકાકારો કહે છે કે જ્યારે ઘરેલું ભારતીય ફર્મ્સ હવે RBI ના આ કડક નિયમો હેઠળ પ્રતિબંધિત છે, ત્યારે વિદેશી સંસ્થાઓ - જેમ કે ફોરેન પોર્ટફોલિયો ઇન્વેસ્ટર (FPI) રૂટ અથવા GIFT સિટી દ્વારા કાર્યરત છે - બેંક ધિરાણ અંગે સમાન RBI દેખરેખને આધીન નથી. આનાથી આંતરરાષ્ટ્રીય ટ્રેડિંગ હાઉસ સસ્તા ઓફશોર ફંડિંગ (Offshore Funding) નો ઉપયોગ કરવાનું ચાલુ રાખી શકે છે. ઉદ્યોગના સહભાગીઓ દલીલ કરે છે કે આ એક અસમાન રમતનું મેદાન બનાવે છે, જ્યાં ભારતીય ફર્મ્સને વધુ ધિરાણ ખર્ચ અને ઓછી ક્ષમતાનો સામનો કરવો પડી શકે છે, જ્યારે તેમના વૈશ્વિક હરીફો પર કોઈ અસર થતી નથી.
બજારની લિક્વિડિટી પર અસર
લિક્વિડિટી એ સરળતા છે જેની સાથે વેપારીઓ મોટા ભાવ ફેરફારો કર્યા વિના સ્ટોક ખરીદી કે વેચી શકે છે. પ્રોપરાઇટરી ટ્રેડિંગ ફર્મ્સ ઘણીવાર 'માર્કેટ મેકર્સ' હોય છે, જે સતત ખરીદી અને વેચાણ ઓર્ડર મૂકીને લિક્વિડિટી પ્રદાન કરે છે. ઉદ્યોગ નિષ્ણાતો ચેતવણી આપે છે કે નવા મૂડી નિયંત્રણો ઘરેલું ફર્મ્સને આ કામગીરી ઘટાડવા દબાણ કરી શકે છે. જો આ ફર્મ્સ ઓછો વેપાર કરે, તો બિડ-આસ્ક સ્પ્રેડ (Bid-Ask Spread) - એટલે કે સ્ટોકની ખરીદ અને વેચાણ કિંમત વચ્ચેનો તફાવત - વધી શકે છે. રિટેલ રોકાણકારો માટે, વિસ્તૃત સ્પ્રેડનો અર્થ એ છે કે વેપારમાં પ્રવેશવા અથવા બહાર નીકળવા માટે વધુ ખર્ચ કરવો પડે છે, જે ડેરિવેટિવ્ઝ બજારની એકંદર કાર્યક્ષમતાને અસર કરી શકે છે.
RBI એ નિયમો શા માટે કડક બનાવ્યા?
مرکزی બેંકનો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં સિસ્ટમિક જોખમનું સંચાલન કરવાનો છે. બજારની ઉચ્ચ અસ્થિરતાના સમયગાળા દરમિયાન, જો ઇક્વિટીના ભાવમાં તીવ્ર ઘટાડો થાય, તો બ્રોકર્સને માર્જિન કોલ (Margin Call) નો સામનો કરવો પડી શકે છે જે તેઓ પૂરા કરી શકતા નથી. જો બેંકોએ આ બ્રોકર્સને ભારે ધિરાણ આપ્યું હોય, તો બેંકો પોતે નાણાકીય જોખમનો સામનો કરે છે. 40% હેરકટ ફરજિયાત કરીને, RBI એ એક બફર (Buffer) બનાવી રહ્યું છે જેથી શેરના ભાવમાં ગમે તેટલો ઘટાડો થાય, બેંકની લોન કોલેટરલ દ્વારા સુરક્ષિત રહે. આ નીતિ એવી પરિસ્થિતિને રોકવા માટે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે જ્યાં બજાર ક્રેશ બેંકિંગ અસ્થિરતા તરફ દોરી જાય.
રોકાણકારોએ શું ટ્રેક કરવું?
રોકાણકારો આગામી મહિનાઓમાં કેટલાક મુખ્ય વિકાસ પર નજર રાખી શકે છે. પ્રથમ, બ્રોકરેજ ફર્મ્સ તરફથી તેમના ઓપરેશનલ ખર્ચ અને ભવિષ્યના ટ્રેડિંગ વોલ્યુમ્સ અંગેની કોઈપણ ટિપ્પણી જુઓ. બીજું, ડેરિવેટિવ્ઝ સેગમેન્ટમાં એકંદર બજાર લિક્વિડિટી અને બિડ-આસ્ક સ્પ્રેડનું નિરીક્ષણ કરો કે શું કોઈ નોંધપાત્ર કડકતા જોવા મળે છે. છેલ્લે, કોઈપણ નિયમનકારી સ્પષ્ટતાઓ અથવા ઉદ્યોગ રજૂઆતો પર નજર રાખો જે આ નિયમોમાં ગોઠવણો તરફ દોરી શકે છે, કારણ કે ઉદ્યોગ ઘરેલું ટ્રેડિંગ ક્ષમતા પર લાંબા ગાળાની અસરનું મૂલ્યાંકન કરવાનું ચાલુ રાખે છે.